سه‌تار یکی از سازهای سنتی ایرانی با صدای لطیف و دل‌نشین است که جایگاه ویژه‌ای در موسیقی کلاسیک ایران دارد. در این مقاله به بررسی اجزای سه‌تار و عملکرد هر بخش در تولید و تقویت صدا می‌پردازیم.

 اجزای اصلی ساز سه‌تار

• کاسه سه‌تار (طنین‌ساز) کاسه سه‌تار معمولاً از چوب درخت توت یا گردو ساخته می‌شود و وظیفه اصلی آن تقویت صدای سیم‌ها است. این بخش به دو صورت یک‌تکه یا ترکه‌ای ساخته می‌شود و نقش مهمی در کیفیت طنین دارد.
• صفحه رویی سه‌تار صفحه‌ای نازک از چوب که روی کاسه قرار می‌گیرد و دارای سوراخ صداست. این صفحه نقش کلیدی در خروج و طنین صدا دارد و کیفیت آن تأثیر مستقیم بر شفافیت صوتی ساز دارد.
• دسته سه‌تار دسته محل قرارگیری پرده‌ها و سیم‌هاست. معمولاً از چوب گردو ساخته می‌شود و حدود ۲۸ پرده روی آن بسته می‌شود. این پرده‌ها امکان اجرای ربع‌پرده‌ها در موسیقی ایرانی را فراهم می‌کنند.
• سرپنجه و گوشی‌ها در انتهای دسته قرار دارد و محل نصب گوشی‌هاست. گوشی‌ها برای کوک کردن سیم‌ها استفاده می‌شوند و نقش مهمی در تنظیم کشش سیم‌ها دارند.
• شیطانک سه‌تار قطعه‌ای کوچک در ابتدای دسته که سیم‌ها از روی آن عبور می‌کنند. وظیفه آن تنظیم ارتفاع سیم‌ها و انتقال ارتعاشات به دسته است.
• سیم‌های سه‌تار سه‌تار امروزی دارای چهار سیم است. سیم چهارم توسط مشتاق علی‌شاه اضافه شد و به نام سیم مشتاق شناخته می‌شود.
• خرک سه‌تار خرک روی صفحه قرار دارد و سیم‌ها از روی آن عبور می‌کنند. این قطعه ارتعاشات سیم‌ها را به کاسه منتقل کرده و در تولید صدای ساز نقش اساسی دارد.
• سیم‌گیر سه‌تار وظیفه ثابت کردن سیم‌ها در یک سر ساز را بر عهده دارد و امکان ایجاد کشش با کمک گوشی‌ها را فراهم می‌کند.
• گوشی‌های سه‌تار سر دیگر سیم‌ها به گوشی‌ها متصل می‌شود. گوشی‌ها مانند پیچ عمل کرده و میزان کشش سیم‌ها را تنظیم می‌کنند. این فرآیند همان کوک سه‌تار است و ثابت نگه داشتن کوک نیز از وظایف مهم گوشی‌هاست.

نوشته ساختمان سه‌تار اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

تاریخچه سه تار: سفری از گذشته تا امروز

سه تار، این ساز دلنشین ایرانی، ریشه‌های عمیقی در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد. اگرچه شکل امروزی آن حاصل تحولات و تغییرات بسیاری در طول زمان است، اما می‌توان ریشه‌های آن را در سازهای باستانی مانند تنبور و دوتار جستجو کرد.

ریشه‌های باستانی

قدیمی‌ترین نمونه‌های سازهایی شبیه به سه تار را می‌توان در نقاشی‌های دیواری برخی از تمدن‌های باستانی مانند مصر یافت که قدمتی چند هزار ساله دارند. البته این سازها از نظر شکل و ساختار با سه تار امروزی متفاوت بوده‌اند، اما نشان می‌دهند که ایده ساخت سازهای زهی و مضرابی از دیرباز در ذهن بشر وجود داشته است.

تحولات تاریخی

سه تار در طول تاریخ خود، تحولات بسیاری را تجربه کرده است. برخی از مهم‌ترین این تحولات عبارتند از:

• افزودن سیم چهارم: یکی از مهم‌ترین تغییرات در تاریخ سه تار، افزودن سیم چهارم به آن بود. این تغییر به مشتاق علیشاه کرمانی نسبت داده می‌شود و به همین دلیل، سیم چهارم را سیم مشتاق نیز می‌نامند.
• توسعه تکنیک‌های نوازندگی: با گذشت زمان، تکنیک‌های نوازندگی سه تار نیز پیچیده‌تر و متنوع‌تر شده‌اند. نوازندگان بزرگی مانند میرزا عبدالله، درویش خان و ابوالحسن صبا نقش مهمی در توسعه این تکنیک‌ها داشته‌اند.
• تبدیل شدن به سازی محبوب: در گذشته، سه تار بیشتر در میان طبقه اشراف و هنرمندان رواج داشت. اما با تلاش استادانی مانند میرزا عبدالله، این ساز به تدریج در میان مردم عادی نیز محبوب شد و به یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی تبدیل شد.

سه تار در موسیقی ایرانی

امروزه سه تار یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی ایرانی است و در بسیاری از سبک‌های موسیقی ایرانی از آن استفاده می‌شود. صدای گرم و لطیف سه تار، آن را به سازی مناسب برای اجرای موسیقی‌های صوفیانه، کلاسیک و حتی برخی از سبک‌های موسیقی مدرن تبدیل کرده است.

ویژگی‌های منحصر به فرد سه تار

• صدای گرم و لطیف: صدای سه تار بسیار دلنشین و آرامش‌بخش است و به همین دلیل، برای اجرای قطعات آرام و ملایم بسیار مناسب است.
• قابلیت اجرای تکنیک‌های متنوع: سه تار به دلیل ساختار خاص خود، قابلیت اجرای تکنیک‌های متنوعی را دارد. از جمله این تکنیک‌ها می‌توان به مضراب‌کوبی، پرده‌گیری و ویبراسیون اشاره کرد.
• حجم صدای مناسب: صدای سه تار نسبت به سازهای دیگر مانند تار، حجم کمتری دارد. اما همین حجم صدای کم، به سه تار لطافت و ظرافت خاصی بخشیده است.

نتیجه‌گیری

سه تار، میراثی گران‌بها از موسیقی ایرانی است که در طول تاریخ تحولات بسیاری را تجربه کرده است. این ساز با صدای گرم و لطیف خود، همچنان جایگاه ویژه‌ای در دل موسیقی‌دوستان دارد و به عنوان یکی از نمادهای موسیقی ایرانی شناخته می‌شود.

آیا می‌خواهید در مورد یک جنبه خاص از تاریخچه سه تار بیشتر بدانید؟

نوشته پیشینه ی تاریخی سه تار اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

ساخت سه تار، نیازمند دقت، حوصله و مجموعه ای از ابزار و مواد خاص است. در ادامه، به برخی از مهم ترین ابزار و مواد مورد نیاز برای ساخت این ساز دلنشین اشاره می‌کنیم:

چوب‌ها

چوب چیست

ساختار داخلی چوب

چوب، ماده‌ای طبیعی و زنده است که از تنه درختان به دست می‌آید. ساختار داخلی چوب بسیار پیچیده و جالب است و درک آن به ما کمک می‌کند تا بهتر از این ماده طبیعی استفاده کنیم.

اجزای اصلی چوب

چوب از سه جزء اصلی تشکیل شده است:

1. سلولز: سلولز اصلی‌ترین جزء سازنده دیواره سلولی گیاهان است و به چوب استحکام و مقاومت می‌دهد.
2. لیگنین: لیگنین ماده‌ای چسبنده است که سلول‌های چوبی را به هم متصل می‌کند و به چوب سختی و مقاومت در برابر پوسیدگی می‌دهد.
3. همی سلولز: همی سلولز نوعی قند پیچیده است که به همراه سلولز و لیگنین در دیواره سلولی گیاهان وجود دارد.

حلقه‌های رشد درخت

اگر تنه درختی را به صورت عرضی برش دهیم، حلقه‌های متحدالمرکزی را مشاهده می‌کنیم که به آن‌ها حلقه‌های رشد می‌گویند. هر حلقه نشان دهنده یک سال رشد درخت است. بخش روشن‌تر هر حلقه نشان دهنده رشد سریع‌تر در بهار و تابستان و بخش تیره‌تر نشان دهنده رشد کندتر در پاییز و زمستان است.

قسمت‌های مختلف چوب

چوب به طور کلی به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

• چوب درون (Heartwood): این بخش از چوب قدیمی‌تر و تیره‌تر است و سلول‌های آن مرده‌اند. چوب درون نقش پشتیبانی از درخت را دارد و در برابر پوسیدگی مقاوم‌تر است.
• چوب برون (Sapwood): این بخش از چوب جوان‌تر و روشن‌تر است و سلول‌های آن زنده هستند. چوب برون وظیفه انتقال آب و مواد غذایی در درخت را بر عهده دارد.

ساختار میکروسکوپی چوب

اگر یک تکه چوب را زیر میکروسکوپ قرار دهیم، سلول‌های مختلفی را مشاهده می‌کنیم که به صورت منظم کنار هم قرار گرفته‌اند. این سلول‌ها وظایف مختلفی مانند انتقال آب و مواد غذایی، ذخیره مواد و ایجاد استحکام را بر عهده دارند.

اهمیت شناخت ساختار چوب

شناخت ساختار داخلی چوب به ما کمک می‌کند تا:

• چوب مناسب را برای کاربردهای مختلف انتخاب کنیم: مثلاً چوب‌های سخت برای ساخت مبلمان و چوب‌های نرم برای ساخت کاغذ مناسب‌تر هستند.
• نحوه خشک کردن و نگهداری چوب را به درستی انجام دهیم: خشک کردن نادرست چوب می‌تواند باعث ترک خوردگی و تغییر شکل آن شود.
• روش‌های مختلف فرآوری چوب را بهتر بشناسیم: فرآیندهایی مانند رنگ‌آمیزی، روکش کردن و لاک زدن بر اساس ساختار چوب انجام می‌شوند.

کاربردهای چوب در زندگی روزمره

چوب به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود، در صنایع مختلفی کاربرد دارد. برخی از مهم‌ترین کاربردهای چوب عبارتند از:

• صنعت ساختمان: ساخت خانه‌ها، مبلمان، در و پنجره
• صنعت کاغذسازی: تولید کاغذ
• صنعت بسته‌بندی: ساخت جعبه و پالت
• صنعت موسیقی: ساخت سازهای موسیقی مانند گیتار، ویولن، پیانو و سه تار
• صنعت هنر: مجسمه‌سازی، معرق‌کاری، منبت‌کاری

به طور خلاصه، چوب یک ماده طبیعی و پیچیده است که ساختار داخلی آن نقش مهمی در خواص و کاربردهای آن دارد. با شناخت بهتر ساختار چوب، می‌توانیم از این ماده ارزشمند به بهترین شکل ممکن استفاده کنیم.

چوب های پر کاربرد در ساخت سه تار عبارتند تز:

توت ،گردو ،افرا ،فوفل ،عناب ،نارنج ،زرشک و…..
که از بین این چوب ها گردو و توت چوب های اصلی و مابقی در کنار چوبهای رنگیدیگر به عنوان تزئین استفاده می شود.

ابزارها

• اره: برای برش چوب‌ها
• سوهان: برای صاف کردن سطوح و ایجاد انحناها
• سمباده: برای صاف کردن سطوح و ایجاد سطحی صیقلی
• چسب چوب: برای چسباندن قطعات مختلف چوب
• مته: برای ایجاد سوراخ
• قالب: برای شکل دادن به بدنه سه تار
• خط‌کش و گونیا: برای اندازه گیری و رسم خطوط
• قیچی: برای برش قطعات کوچک
• پنس: برای نگه داشتن قطعات کوچک
• چکش: برای کوبیدن میخ و میخک
• اره مویی: برای برش‌های دقیق
• متر: برای اندازه گیری
• قیچی فلز: برای برش سیم‌ها

مواد دیگر

• سیم سه تار: معمولاً از سیم‌های فلزی با قطرهای مختلف استفاده می‌شود.
• استخوان: برای ساخت شیطانک، خرک و برخی از تزئینات
• لاک: برای محافظت از سطح چوب و ایجاد درخشندگی
• چسب چوب: برای چسباندن قطعات مختلف چوب
• موم: برای پرداخت نهایی سطح چوب

ابزارهای تخصصی

• اره فلکه: برای برش‌های دقیق و یکدست
• ماشین سمباده: برای صاف کردن سطوح بزرگ
• پرس: برای چسباندن قطعات بزرگ با فشار یکنواخت

توجه: این لیست، شامل تمام ابزار و مواد مورد نیاز برای ساخت سه تار نیست و ممکن است بسته به روش ساخت و نوع سه تار، ابزار و مواد دیگری نیز مورد نیاز باشد.

نکته: برای ساخت یک سه تار حرفه‌ای، بهتر است از ابزارهای با کیفیت و دقیق استفاده کنید. همچنین، توصیه می‌شود که قبل از شروع ساخت، با یک استاد سازساز مشورت کرده و آموزش‌های لازم را ببینید.

نوشته ابزار و مواد مورد نیاز برای ساخت سه تار اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

اگر شما نجاری را به‌صورت حرفه‌ای دنبال کرده باشید و اکنون یک کارگاه نجاری داشته باشید مطمئناً می‌دانید که در طول زمان و در هنگام کار و
پس از انجام پروژه مقدار زیادی چوب، تخته، پوشال و خاک‌اره و… باقی خواهد ماند. با توجه به بررسی و جستجوی ما از استادان در شهرهای گوناگون
کشور متوجه این موضوع شدیم که روش استفاده از چوب های پرتی و ضایعات چوب در میان استادکارها متفاوت است

شرایط جغرافیایی و اقتصادی منطقه فعالیت اساتید، در نوع بهره‌گیری از ضایعات چوب متفاوت است در برخی از استان‌ها
با توجه به وجود مرغداری‌های سنتی فراوان، نجارها پوشال حاصل از رندیدن چوب را به قیمت‌های مناسب به مرغدارها می‌فروشند.

خاک‌اره برای تمیز کردن قالب‌های صنعتی

همچنین برخی شرکت‌های صنعتی خاک‌اره حاصل از برش چوب توسط اره فلکه را باقیمتی خوب از نجارها خریداری می‌کنند
از این خاک‌اره برای تمیز کردن قالب‌های صنعتی در برخی موارد استفاده می‌شود. همچنین استفاده‌های بی‌شمار دیگری را می‌توان برای پوشال و خاک‌اره نام برد.

برخی اساتید ضایعات باقیمانده از چوب را در دل بخاری‌های چوب سوز می‌سپارند و در سرمای زمستان کارگاه و محل فعالیت خود را گرم می‌کند.

شاید تصور کنید استفاده از ضایعات چوب محدود به همین موارد است و اگر اندازه زیادی چوب ضایعاتی در کارگاه داشته باشد
سرانجامشان تبدیل‌شدن به آتشی برای گرم شدن است اما در این نوشته تلاش می‌کنیم شما را با بخش‌های
جذاب و پول‌ساز دیگری که می‌توانید با ضایعات چوب کسب درآمد کنید آشنا ‌کنیم.

گندگی و رنده میزی دو دستگاهی هستند که پوشال تولید می کنند.
یک نکته مهم که حاصل تجربه ما در استفاده از پوشال برای حیواناتی مانند مرغ را به شما توصیه می‌کنیم
به هیچ عنوان پوشال را با خاک‌اره مخلوط نکنید. وجود خاک‌اره در داخل پوشال باعث ایجاد بیماری عفونی ریوی در طیور خواهد شد.

 موارد استفاده از ضایعات خاک اره

همان‌طور که در بالا اشاره شد خاک‌اره در کارگاه‌های ریخته گری، شرکت‌های قالب سازی و… استفاده می‌شود
اما می‌توان از خاک‌اره برای استفاده در موارد دیگر هم به کار کرد که در ادامه به موارد بیشتری اشاره خواهیم کرد.

 ساخت تخته فشرده با ضایعات چوب

تخته فشرده از ضایعات و تکه‌های چوب ساخت می‌شود به عبارتی هر بخش از تنه درخت که در زمان تبدیل به الوارهای چوبی
مورد استفاده قرار نمی‌گیرد و قابلیت ساخت محصول ندارد را به کارخانه‌های ساخت تخته فشرده منتقل می‌کنند تا آن‌ها
را به چیپس‌های بسیار ریز تبدیل کنند و با مخلوط کردن تکه‌های به دست آمده با مواد شیمیایی و چسب‌های مخصوص
آن را به تخته فشرده تبدیل می‌کند.البته ورق ام دی اف هم با همین شیوه ساخته می‌شود.

 ساخت لوازم تزیینی با ضایعات چوب

خویش سازها و علاقه‌مندان به هنرهای چوبی از تکه‌های کوچک چوب که در کارگاه‌های نجاری به‌وفور پیدا می‌شوند
و در برخی موارد تبدیل به آتش خواهند شد، لوازم کوچک تزیینی زیبا می‌سازند. در آیچوب ما ایده‌های بسیار زیادی برای ساخت لوازم تزئینی چوبی منتشر کرده‌ایم.

  ساخت کود ارگانیک با ضایعات چوب

کود ارگانیک یا کود آلی یکی از انواع کودهای است که در کشاورزی مصرف زیادی دارد. این کودها به‌واسطه نداشتن هیچ‌گونه ماده شیمیایی
در ساختار آن از ارزش ویژه‌ای برخوردار هستند و به نسبت کودهای شیمیایی طرفداران بسیار زیادی دارند. کودهای آلی آلایندگی ندارند
و زمین را نرم می‌کنند این نرم شدن زمین شخم زدن آن را بسیار آسان می‌کنند. همچنین کودهای ارگانیک مزه و کیفیت میوه را کاملاً طبیعی
نگه می‌دارند. با استفاده از این کودها محیط زیست به هیچ عنوان آلوده نمی‌شود. اگر به این حوزه از فعالیت‌ها علاقه دارید می‌توانید
ضایعات چوبی کارگاه خود را به کود عالی تبدیل کنید.

 ساخت کربن فعال با چوب های اضافی

اصطلاح زغال فعال شده نشان دهنده یک سری از مواد جذب کننده سطحی, با جنسی زغالی و شکل کریستالی هست
که در ساختار داخلی آن روزنه‌های زیادی وجود دارد.
زغال فعال شده دارای کاربردهای زیادی است, از جمله مصارف آن:
-تصفیه آب‌ها (آب شرب, آب آکواریوم‌ها, آب‌های صنعتی), از نظر رنگ و بو و طعم رنگزدایی از قند و شکر
-بازیافت طلا
-بهسازی رنگ و طعم در نوشیدنی‌ها و آب میوه‌ها
-استفاده در دستگاه‌هایی مثل: تصفیه کننده‌های هوا, خوش بو کننده‌ها, تصفیه کننده‌های صنعتی و…

 ساخت الیاف کربن از ضایعات چوب

لیگنین پلیمر طبیعی است که به استحکام چوب کمک می‌کنند. لیگنین در دیواره سلولی گیاهان وجود دارد و همراه با سلولوز باعث سفتی گیاهان می‌شود.
لیگنین در بیشتر موارد به‌خصوص در کاغذ سازی و تولید اتانول به‌عنوان آشغال و پسمان از خط تولید بیرون می‌شود.
اکنون از سوزاندن این ماده برای تولید بخار برای کارخانه‌ها استفاده می‌شود و یا اینکه آن را به‌عنوان یک آشغال به محل دفن آشغال ارسال می‌کنند.
ولی پژوهشگران به این دست آورد رسیدند که از لیگنین می‌توان به‌عنوان ماده خام برای ساخت الیاف کربن استفاده کنند.

  بیو اتانول تولید شده از چوب

اتانول گونه‌ای الکل است که به‌وسیلهٔ تخمیر قندهای کشاورزی و فرآورده‌های گیاهی تولید می‌شود و به‌عنوان یک سوخت پاک و تجدید پذیر شناخته می‌شود.
این سوخت کاملاً از محصولات بیولوژیک تهیه می‌شود که مایه برابری اکولوژیکی طبیعی می‌شود.

در نتیجه سوختن اتانول، در گرما، بخار آب و اندازه بسیار کمی دی اکسید کربن که برابر سوختن دو شمع است تولید می‌شود و هیچ‌گونه گاز سمی و بدبوی را به وجود نمی‌آورد.

  تولید زغال با اضافه های چوب

با این ماده به‌خوبی آشنا هستید شما می‌توانید به‌جای اینکه ضایعات چوب را آتش بزنید آن را به کارگاه‌های زغال سازی بفروشید.

 کامپوزیت چوب پلاست ساخته شده از خاک اره

کامپوزیت چوب پلاستیک صفحات و الوارهای است که از پلاستیک بازیافت شده و ذرات کوچک چوب یا الیاف ساخته می‌شود.
کامپوزیت چوب پلاستیک چند سالی ست به بازار ایران وارد شده و علاقه‌مندان و استفاده کنندگان مخصوص به خود را دارد.

نوشته خاک اره و ضایعات چوب را چه کار کنیم اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

یکی از مهم‌ترین مسائل موجود در صنعت چوب، نحوه‌ی نگهداری کالا در انبار است. چنانچه محیط انبار نتواند انواع محصولات چوبی را از عوامل مخرب نظیر قارچ،
رطوبت و… محافطت کند، ضررهای مالی جبران‌ناپذیری به سرمایه‌گذار وارد می‌شود. ما در این مقاله به بررسی نحوه انبار کردن چوب و نکات مرتبط با آن می‌پردازیم؛.

چگونگی طراحی انبار چوب

مطابق با یک قانون کلی، به‌ازای هر ۱۰۰۰ متر انبار به ۱۰۰ متر فضای اداری نیاز دارید. سایر نکات مهمی که در زمان طراحی انبار چوب
پیش از آگاهی از نحوه انبار کردن چوب باید به آن‌ها توجه کنید، شامل موارد زیر هستند:

۱. کف انبار باید از جنس بتن مسلح باشد تا بتواند فشار ناشی از وزن اجسام را تحمل کند.
به‌علاوه طراحی شیب ملایم به منظور سهولت در شستشو را هم نباید فراموش کرد.

۲. از مصالح غیرقابل اشتعال برای ساخت دیوار و سقف انبار استفاده کنید.

۳. پنجره انبار باید از نوع فلزی و دارای حفاط فلزی و تور سیمی باشد.

۴. حداقل ارتفاع دیوار انبار مسقف باید ۵.۴ متر باشد.

۵. انبار سرپوشیده باید دارای دو در طول و عرض باشد و یکی از آن‌ها به تردد ماشین‌ها اختصاص داده شود.

۶. در محیط انبار چوب از وسایل ارتباطی استفاده کنید تا بتوان بروز مشکلات مختلف از قبیل آتش‌سوزی را به سرعت اطلاع داد.

۷. لامپ‌های روشنایی موجود در محل انبار باید دارای حفاظ باحباب باشند.

۸. تعداد دستگاه‌های تهویه و هواکش باید مطابق با حجم و وسعت انبار تعیین شوند.

لازم به ذکراست که در زمان انبار یک کالا به‌خصوص انبار چوب باید به ویژگی‌های آن محصول توجه شود.

نحوه‌ انبار کردن چوب در محل ساخت

اگر به دنبال نگهداری مصالح ساختمانی از جمله الوا ,در محل ساخت‌وساز هستید، باید نکات مهم زیر را در زمان انبارداری چوب رعایت کنید:

۱. نحوه انبار کردن چوب با فاصله‌ی حداقل ۱۵۰ میلی‌متر از سطح زمین بر روی تیر یا بلوک‌هایی با سطح صاف است.

۲. بین الوارهای مجاور باید حداقل فاصله‌ی ۲۵ میلی‌متری وجود داشته باشد.

۳. الوارهایی با طول مختلف را به صورت جدا انبار کنید.

۴. اگر نگهداری کالا در انبار بیشتر از یک سال طول می‌کشد، باید انتهای تمام الوارها را با قطران ذغال سنگ، واکس میکروکریستالین و رنگ آلومینیومی پوشش دهید تا ترک نخورند.

۵. الوارهایی با طول مشابه را روی هم قرار داده و در بین آن‌ها از موانعی برای جداسازی هرلایه استفاده کنید.

۶. الوارهای بزرگ‌تر را در لایه‌های پایین و الوارهای کوچک‌تر را در لایه‌های بالا قرار دهید. توجه کنید که یکی از دو انتهای پشته را به صورت عمودی قرار دهید.

۷. محیط انبار باید به‌گونه‌ای باشد که الوارها در معرض باد سرد و خشک، باران و نور مستقیم خورشید قرار نگیرند.

۸. پیشنهاد می‌شود که عرض و ارتفاع پشته را در حدود ۱.۵ تا ۲ متر تنظیم کنید.

۹. برای ممانعت از تغییر شکل الوارها در پشته، یک جسم سنگین مثل مقطع چوبی بزرگ یا ورق فلزی را روی آن‌ها قرار دهید.

۱۰. بین پشته‌های مجاور از حداقل فاصله‌ی ۴۵۰ میلی‌متری استفاده کنید.

۱۱. میزان رطوبت انبار را در سطح مشخصی نگه دارید. برای سنجش میزان رطوبت می‌توانید از رطوبت‌سنج استفاده کنید.

اصول انبارداری چوب ساختمانی

در این قسمت از نحوه انبار کردن چوب به بررسی اصول انبارداری چوب ساختمانی می‌پردازیم. مسئله‌ی مهم این است که نکات شرح داده شده
در این بخش، در مورد نحوه‌ی انبار کردن مصالح فولادی در کارگاه و انبار کردن فولاد در محل ساخت هم صدق می‌کند.
لازم به ذکر است که انبارداری در قیمت نهایی محصولات تاثیر می‌گذارد.

ورود کالا به انبار

در این مرحله باید ضمن پذیرش کالا، مقدمات ورود آن به انبار را نیز فراهم کرد.

پذیرش کالا در زمان ورود

در اولین مرحله هر کالایی که وارد انبار سرپوشیده و مسقف می‌شود، از قسمت کنترل و نگهبانی عبور کرده و انباردار شکل و تعداد
آن را بر‌اساس اطلاعات ثبت شده مورد بررسی قرار می‌دهد. در صورت صحیح بودن این موارد، کالا دسته‌بندی شده و به انبار مربوطه ارسال می‌شود. در غیراینصورت، صورت جلسه تنظیم می‌شود.

خروج کالا از انبار

بعد از انبار کردن فولاد سازه‌ای و انبار کردن بلوک‌های بتنی در محل ساخت، چنانچه به آن‌ها نیاز پیدا کردید؛ باید محصول مورد نظر خود را انتخاب کرده
و برای خروج جمع‌آوری کنید. مهم‌ترین نکته‌ای که باید به آن توجه کنید، ثبت سیستمی و بایگانی کالاها است. با این کار، به‌راحتی می‌توان آمار میزان ورودی،
درخواست و مصرف کالا را در اختیار مدیران مربوطه قرار داد.

انتخاب و جمع‌آوری کالا

در این مرحله بعد از ورود به انبار شن و ماسه یا الوارهای چوبی، کالاهای مورد نظر را جمع‌آوری می‌کنند.

بسته‌بندی و تحویل کالا

بعد از صدور مجوز خروج کالا و همزمان با دریافت اطلاعات مربوط به تحویل کالا و وسیله نقلیه، کالا بسته‌بندی شده و برای بارگیری ارسال می‌شود.
در آخرین مرحله باید فهرست موارد بارگیری شده به همراه مشخصات آن‌ها به صورت بارنامه یا فاکتور به مشتری ارائه شود.

اصول نگهداری چوب در کارگاه

در این بخش به بررسی نحوه انبار کردن چوب و نگهداری از آن در کارگاه می‌پردازیم. برای این کار لازم است که به نکات زیر توجه کنید:

۱. نگهداری چوب‌های خیس در خانه یا کارگاه مدت زمان خشک‌شدن آن‌ها را افزایش می‌دهد.
به همین دلیل بهتر است آن‌ها را به دور از نور مستقیم خورشید و بارش باران بر روی زمین قرار دهید.

۲. تعداد زیادی چوب را روی هم انباشته نکنید. با این کار، احتمال آسیب‌دیدن الوارهای زیرین و خم‌شدن آن‌ها افزایش می‌یابد.

۳. چوب‌ها را به صورت عمود قرار دهید. اگر چوب‌های شما کاملاً خشک شده‌اند، می‌توانید برای صرفه‌جویی در فضا آن‌ها را به صورت عمودی ذخیره کنید.

۴. در صورت چیدن الوارها به شکل افقی قانون ۱۶ تا ۱۸ اینچی را رعایت کنید؛ یعنی این که در این فواصل از براکت‌ها برای نگه‌داشتن الوارها استفاده کنید تا خم نشوند.

انبارداری و شرایط نگهداری از ام‌دی‌اف و نئوپان

آشنایی با نحوه انبار کردن چوب نئوپان و ام‌دی‌اف برای تمام افرادی که با این دو محصول سر و کار دارند، ضروری است.
باید بدانید که نئوپان و ام‌دی‌اف در مقابل رطوبت مقاومت چندان بالایی ندارند و در اثر جذب آب دچار افزایش حجم و در نهایت تغییر شکل می‌شوند.
بنابراین، در زمان انبارداری باید به میزان رطوبت موجود توجه کرده و به صورت مداوم آن را کنترل کنید.
نکته‎ی دیگر اینکه برای ممانعت از عرق کردن ام‌دی‌اف و نئوپان در زمان حمل و انبار کردن می‌توان از پارافین استفاده کرد؛
البته میزان پارافین مصرفی بسته به شهر و فصول مختلف سال متفاوت است.

محیط انبار نئوپان و ام‌دی‌اف معمولاً کوچک است؛

بنابراین فروشندگان همواره تلاش می‌کنند تا با بهینه‌ترین روش‌های ممکن این ورق‌ها را دپو کرده و در انبار جای دهند.
برای این کار ورق‌ها به صورت ایستاده و به‌هم چسبیده درون یک رگال قرار می‌گیرند که روش چندان مناسبی نیست؛
چون در اثرگذشت زمان باعث تاب‌برداشتن ورق‌ها می‌شود. برای ممانعت از این مشکل می‌توان از رگال‌های افقی و پالت استفاده کرد.

شرایط انبار و دمای هوای آن

موارد مهم دیگری که باید در زمان نگهداری کالا در انبار به آن توجه کرد، شرایط انبار و دمای هوای آن است.
دمای هوا به صورت مستقیم بر روی ورود و خروج رطوبت اثرگذاشته و هرگونه تغییر ناگهانی در آن می‌تواند باعث تابیدن ورق‌ها شود.

انبار مسقف

به‌هیچ عنوان نباید ام‌دی‌اف و نئوپان را در فضای باز یا زمین‌های بدون سقف انبار کرد؛ چرا که با این کار این دو ورق در معرض انواع عوامل مخرب
از قبیل باران، سرما و گرما و رطوبت قرار می‌گیرند. بعضی از افراد با پوشاندن این ورق‌ها در پلاستیک یا کیسه‌های بزرگ آن‌ها را در فضای باز نگهداری می‌کنند
که کار چندان مناسبی نیست؛ چون در طولانی مدت مانع رد و بدل شدن هوا و در نهایت تاب خوردن و کپک زدن ام‌دی‌اف و نئوپان می‌شود.

نکات مهم درباره چگونگی نگهداری از لوازم چوبی

در این قسمت در نظر داریم به بررسی فوت‌وفن‌های نگهداری از چوب بپردازیم. در واقع شما با رعایت یک سری نکات ساده می‌توانید تا سال‌ها سلامت و زیبایی وسایل چوبی خود را تضمین کنید:

مراقبت از چوب در مقابل حشره چوب‌خوار

در مبلمان‌های چوبی مخصوصاً انواع ساخته شده با چوب گردو، نوعی جاندار موذی به نام کرم چوب وجود دارد.
این مسئله در شهرهای شمالی ایران رواج بیشتری دارد. بنابراین برای جلوگیری از بروز چنین اتفاقی باید به صورت مداوم تمامی قسمت‌ها و شیارهای وسایل چوبی خود را به‌دقت بررسی کرده و در صورت مشاهده سوراخ‌های کوچک از محلول ویژه برای از بین بردن حشره چوب‌خوار استفاده کنید.

افزایش رطوبت محیط در مناطق خشک

وجود رطوبت کافی برای سلامت وسایل چوبی ضروری است. برای این منظور می‌توانید از دستمال‌های نخی نمناک استفاده کنید.

استفاده از روغن براق کننده

استفاده از این روغن‌ها علاوه‌بر زیبایی، باعث افزایش طول عمر وسایل چوبی نیز می‌شود.

آیا میزان موجودی انبار بر روی سرمایه اثرگذار است؟

بله؛ یکی از سخت‌ترین کارهایی که تمام کارگاه‌ها و کارخانه‌های تولید باید انجام دهند، کنترل موجودی انبار است.
این مسئله فقط در مورد چوب صدق نمی‌کند، بلکه انبار کردن آرماتورهای تقویتی، انبار کردن میلگردهای فولادی و انبار مصالح ساختمانی هم کار دشواری است
و همواره باید بین موجودی انبار و میزان محصولات تولید شده تعادل مشخصی وجود داشته باشد.
با رعایت این مسئله و تعریف یک استراتژی فروش مشخص، ظرفیت انبار همیشه در حد مشخصی باقی مانده و در عین حال از پرشدن بیش از اندازه‌ی یا خالی شدن آن جلوگیری می‌شود.

مسئله‌ی مهم دیگری که باید به آن توجه کنید این است که مواد خام اولیه به صورت مستقیم بر روی زنجیره‌ی تولید اثر می‌گذارند؛‌
بنابراین، هرگونه بی‌توجهی به زمان و نحوه‌ی تأمین مواد اولیه‌ی مورد نیاز باعث دلسردی مشتریان دائمی کارگاه تولیدی شما می‌شود.
از طرفی دیگر بالا بودن مقادیر مواد خام اولیه هم اثرات منفی داشته و به سرمایه‌ی شما صدمه می‌زند.
پس همواره باید خرید مواد خام و تأمین موجودی انبار توسط افراد باتجربه و ماهر انجام شود.

جمع‌بندی

چوب یکی از مصالح پرکاربرد است که در ساختمان‌سازی و ساخت وسایل گوناگون مورد استفاده قرار می‌گیرد.
به‌دلیل اهمیت این محصول باید به نحوه انبار کردن چوب توجه ویژه‌ای داشته باشید.
هرگونه بی‌توجهی به اصول انبارداری چوب می‌تواند باعث بروز خسارت‌های مادی و جانی شود.
یکی از راه‌کارهای توصیه شده استفاده از چک لیست انبارداری است که تمام موارد ضروری در آن آمده است

نوشته انبار و اصول انبارداری چوب اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

بعد از اینکه درختان قطع می شوند، قبل از رسیدن به دست مردم یک سری مراحل را باید طی کنند.
محصول نهایی به اشکال مختلفی برش خورده و برای کارهای ساخت ساز به فروش می رسد. چوب خام درختان در مرحله اول بعد از قطع باید خشک شده و رطوبت اضافی آن خارج شود.

این کار باید با دقت فراوان انجام شود زیرا اگر تنه درخت خود به خود خشک شود ترک خورده و برای ساخت دکوراسیون چوبی و ساختمان های چوبی مناسب نخواهد بود.
در این مقاله قصد داریم تا انواع روش های خشک کردن چوب سبز و خام را بررسی کنیم. پس تا انتها همراه ما باشید.

انواع روش های خشک کردن چوب

چوب بعد از اینکه از درخت جدا شد باید فرآیند خشک شدن را طی کند تا قابل استفاده شود. اگر بدون خشک کردن از آن بهره برداری شود عواقب بسیار بدی به دنبال خواهد داشت.
چوب سبز به دلیل داشتن میزان خیلی زیادی آب، سایز آن بعد از خشک شدن تغییر کرده و کوچک تر می شود و کار انجام شده با آن خراب خواهد شد.

چوب سبز حتی برای آتش درست کردن نیز مناسب نیست و به همین علت چوب سبز تا زمانی که خشک نشود کاربرد چندانی در هیچ جایی ندارد.
البته خشک کردن چوب خود یک فرایند بسیار پیچیده است و فقط افراد متخصص و کاربلد و باتجربه قادر به خشک کردن چوب بدون آسیب به آن هستند.

چوب سبز و الوار خام برای هیچ استفاده ای مناسب نیست.

چوب سبز قبل از اینکه از درخت قطع شود برای اینکه خود را با شرایط محیط زیست خود مطابقت دهد
مایعات جذب می کند و از این طریق نیز املاح معدنی را از زمین می کشد و رشد می کند.

زمانی که درخت قطع شود میزان خیلی زیادی آب و مایعات درون سلول های طویل خود دارد. حالا اگر این درخت به حال خود رها شده و رطوبت خود را از دست بدهد
آب رفته و کوچک تر می شود، ترک می خورد و از شکل اولیه خود تغییر حالت می دهد.

این چوب خشک برای کارهای مختلف ساخت و ساز و دکوراسیون چوبی مناسب نیست
و بیشتر برای آتش زدن در شومینه مناسب خواهد بود.

به همین جهت است که چوب سبز باید به روش های به خصوصی خشک شود تا ضمن از دست دادن رطوبت اضافه تغییر شکل و حالت ندهد و ترک نخورد.
دو روش متعارف خشک کردن چوب یکی خشک کردن به روش طبیعی و در فضای باز و دیگری خشک کردن مصنوعی و در کوره است.
هر کدام از این روش ها مزایا و معایب خود را نیز دارند که در ادامه به بررسی آنها خواهیم پرداخت.

خشک کردن چوب به روش طبیعی و در فضای باز

بعد از اینکه الوارها به کارخانجات چوب آورده می شوند ابتدا و قبل از اقدام به خشکاندن، آنها را از نظر نوع و گونه چوب جدا می کنند‌.
هر نوع چوب سطح متفاوتی از رطوبت را دارد و بنابراین هر کدام باید به میزان خاصی رطوبت از دست بدهند. سپس چوب ها را شروع به برش زدن می کنند.

نوع برش های چوب برای کاربردهای مختلف فرق می‌ کند یعنی به عبارت دیگر نوع برش چوب برای کفپوش با برش چوب برای دکوراسیون فرق می کند.
بعد از اتمام عملیات برش چوب و الوار سبز هر نوع برش را به صورت مجزا کنار هم قرار می دهند تا خشک شوند.

 روش خشک کردن چوب به صورت طبیعی بسیار زمان بر است

و به نوع چوب، تراکم، ضخامت و میزان رطوبت چوب بستگی دارد.
این مدت زمان از چند ماه تا یک سال متغیر است. چوب های آماده خشک شدن را با فاصله روی هم قرار می دهند.

این عملیات باید در فضای باز که جریان هوا مدام در چرخش است انجام می گیرد.
برای جلوگیری از ترک خوردن چوب موقع خشک شدن، اطراف برش خورده چوب را با چسب یا صیقل می پوشانند.
این کار را به این دلیل انجام می دهند تا رطوبت به صورت ناگهانی خارج نشده و باعث ترک خوردن چوب نشود.

بعد از اینکه مراحل چسب زدن و روی هم قرار دادن چوب ها تمام شد، روی قسمت بالایی چوب ها را با یک پوشش نایلونی می پوشانند.

چوب ها هم در تمام مدت خشک شدن نباید با زمین تماس داشته باشند زیرا رطوبت زمین بر آنها تاثیر می گذارد.
هر چند روز یکبار وضعیت چوب ها بررسی می شود و میزان رطوبت آنها با رطوبت سنج چک می شود.

نکته مهم راجع به خشک کردن چوب هم به روش طبیعی و هم به روش مصنوعی این است که چوب ها قبل از خشک شدن ابتدا وزن می شوند و میزان رطوبت آنها نیز چک می شود‌.
بعد از خشک شدن باید به وزن خاصی برسند تا معلوم شود مراحل خشک کردن چوب با موفقیت تکمیل شده و نوبت به فرستادن آنها به فروشگاه ها رسیده است.

مزایای خشک کردن چوب به روش طبیعی

خشک کردن چوب به روش طبیعی دارای چند مزیت مهم است. یکی از مزایای آن این است که در آن از انرژی طبیعی استفاده می شود بنابراین به طبیعت آسیبی وارد نمی آید.
چون عملیات خشک کردن چوب بدون نیاز به مصرف انرژی های گرانی مثل برق، گاز و بنزین صورت می گیرد؛
پس در هزینه ها نیز افزایش صورت نمی پذیرد و کارفرما می تواند هزینه هایش را برای مصارف مهم تری به کار بگیرد.

چوب های خشک شده به روش طبیعی از نظر استحکام نیز بهتر هستند و به همین جهت برای مصارف و طراحی های خارجی مثل درب، پنجره، حصار و امثال اینها به کار می روند.
مراقبت و نگهداری از چوب های در حال خشک شدن به صورت طبیعی زیاد نیست و چک کردن آنها گه‌گداری برای مشاهده وضعیت و بررسی روند خشک شدن کافی است.

پس نتیجه می گیریم که صرفه جویی در مصرف انرژی، کم هزینه بودن، استحکام بیشتر چوب پس از خشک شدن و نیاز به مراقبت محدود از مزایای مهم روش خشک کردن چوب به صورت طبیعی است.

معایب روش خشک کردن چوب به صورت طبیعی

البته که خشک کردن چوب به این صورت معایبی هم دارد و یکی از آنها زمان بر بودن این عملیات خشک کردن است.
این پروسه از چند ماه تا یکسال طول می کشد و بنابر این برای افرادی که به سرعت قصد بهره بری از چوب خود را دارند زیاد به صرفه نیست.

یکی دیگر از معایب این روش این است که رویه چوب در بیشتر مواقع ترک ترک می شود و به همین جهت برای مبلمان و دکوراسیون داخلی نمی توان از این چوب ها استفاده کرد.
در حالتی که میزان خیلی زیادی چوب و الوار برای خشکاندن وجود داشته باشد استفاده از روش طبیعی بسیار سخت می شود زیرا ممکن است در صورت عدم توجه کافی به روند خشک شدن، چوب ها به صورت ناهماهنگ خشک شوند و بررسی آن همه چوب در آن واحد کار بسیار دشواری خواهد بود.

خشک کردن چوب به روش مصنوعی و در کوره

یک روش دیگر که نسبت به روش قبلی با سرعت بیشتری انجام می شود خشک کردن چوب در کوره است.
در این روش چوب ها بعد از برش و تقسیم بندی در یک جای دربسته که هوای گرم از هر جهت آن به صورت چرخشی در جریان است نگهداری می شوند.

این روش نسبت به روش قبلی کمی پیچیده تر و دشوارتر است. دمای فضای بسته باید به گونه ای باشد که روی چوب ها زودتر از بخش میانی خشک نشود زیرا اگر این اتفاق بیفتد،
رطوبت حبس شده در داخل چوب سعی به خارج شدن کرده و باعث می شود چوب کاملا ترک بخورد و بی مصرف شود.

معمولا دمای کوره را روی 35 درجه سانتی گراد تنظیم می کنند. این روش مستلزم آن است که معاینه و بررسی روزانه بر کوره و بر چوب ها صورت بگیرد.
این روش خشک کردن مصنوعی که نوع معمول خشک کردن مصنوعی چوب است گرما و انرژی زیادی را نیاز دارد زیرا نه تنها گرما را بازیابی نمی کند
بلکه رطوبت حاصل از چوب را نیز با صرف انرژی زیاد تبخیر و به خارج از کوره می فرستد.
دو نوع دیگر کوره برای خشک کردن چوب وجود دارد که یکی کوره رطوبت زدا و دیگری کوره خلأ است.

در کوره رطوبت زدا

که بسیار هم از آن استفاده می شود گرما در خود کوره بازیافت می شود و رطوبت چوب به شکل آب و بدون صرف انرژی برای تبخیر استخراج می شود.
برای کوره رطوبت زدا از انرژی برق استفاده می شود که با وجود گران تر بودن در مصرف انرژی مقرون به صرفه تر است و همچنین برای محیط زیست
نیز بی خطر تلقی می شود زیرا آلودگی ایجاد نمی کند.

کوره خلأ

نیز نوع دیگری از کوره های خشک کردن چوب است که در آن چوب ها در محیط خلأ قرار گرفته می شوند تا رطوبت آنها گرفته شود.
این روش از دو روش قبلی گران تر است ولی مزیت مهم آن نسبت به دو نوع بالا سرعت زیاد خشک شدن چوب است.

مزایای خشک کردن چوب به روش مصنوعی

یکی از مزایای این روش سرعت بالای بهره برداری از چوب است. کنترل دمای کوره و دقت در تعیین رطوبت مورد نظر چوب از دیگر مزایای آن است.
روش مصنوعی خشک کردن چوب نیز انواع مختلفی دارد که می تواند یک مزیت دیگر آن باشد.

کارفرمایان با توجه  به بودجه و هزینه ای که برای خشکاندن چوب در نظر گرفته اند و همچنین میزان چوبی که دارند می توانند یکی از کوره ها را انتخاب کنند.
چوب هایی که به روش مصنوعی و در کوره خشک می شوند برای ایجاد دکوراسیون داخلی مناسب تر هستند.

معایب خشک کردن چوب به روش مصنوعی

یکی از معایب این روش صرف هزینه بسیار زیاد برای خشک کردن چوب است. در کنار هزینه زیاد اگر از کوره مناسب استفاده نشود،
خشک شدن چوب به همراه صرف انرژی زیاد و آلوده کردن محیط زیست خواهد بود. از دیگر معایب این روش نیاز به کنترل مداوم کوره هست
و در صورت عدم توجه کافی خسارت بدی به چوب ها وارد می شود.

خشک کردن چوب در خانه

شاید برای شما پیش بیاید که درخت بزرگی که در حیاط شما وجود دارد را قطع کنید ولی ندانید که با آن چه کنید.
شاید قرار دادن آن در یک گوشه حیاط که به تنهایی خشک شود و از آن برای سوزاندن و تهیه ذغال استفاده کنید ایده بدی نباشد.
اما قطعا با خشک کردن صحیح آن می توانید استفاده های دیگری هم از آن داشته باشید و در تهیه دکورهای چوبی زیبا از آن بهره ببرید.

ابتدا با کمک یک اره برقی تنه درخت را به قطعات کوچک تر برش بزنید. حالا مقداری چسب را با آب مخلوط کنید و به قسمت های برش خورده چند لایه بمالید.
اگر عجله ای ندارید می توانید چوب ها را با فاصله روی هم بچینید و چند ماه صبر کنید تا خشک شوند.

شما همچنین می توانید یک کوره در گاراژ منزل درست کنید به این روش که چند بخاری و پنکه در قسمت های مخالف گاراژ قرار دهید
و چوب ها را همانجا طوری که هوای گرم بین تمام چوب ها در چرخش باشد قرار دهید. مراقب آتش سوزی باشید و احتیاط کنید.
قبل از خشک کردن چوب آن را وزن کنید و هر روز این کار را مجدد تکرار کنید تا جایی که دیگر وزن چوب ها تغییری نکند.

برای قطعات چوب کوچکتر شما می توانید از فر گاز نیز به عنوان کوره استفاده کنید.
بعد از خشک کردن چوب ها می توانید انواع دکورهای چوبی و دکوراسیون چوبی زیبا را بسازید و از آنها لذت ببرید.

عیب و نقص های ایجاد شده در چوب بعد از خشک شدن غیر اصولی

همانطور که قبلا نیز بیان کردیم اگر چوب به روش ناصحیح خشک شود در آن عیب و نقص هایی اغلب جبران ناپذیر ایجاد می شود.

کمانی شدن چوب که در نتیجه خشک شدن رویه قبل از مغز چوب است که در این حالت چوب به شکل یک کمان در می آید.

ساغری شدن چوب که در آن تو رفتگی در وسط ایجاد می شود و حاشیه طولی چوب ها رو به سمت داخل منحرف می شود.
برای روشن شدن مطلب یک لوله را در نظر بگیرید که آن را از طول به دو نیمه تقسیم کنید. چوب ساغری شبیه به نیمه بریده شده لوله است.

چوب کندویی که مغز چوب به شکل کندوی عسل ترک ترک می خورد که در این حالت چوب غیرقابل مصرف می شود.

تاب خوردگی چوب که در آن چوب از قسمت های مختلف پیچ و تاب می خورد.

حالت های دیگری مثل شقه شقه شدن قسمت رویی چوب، تغییر رنگ و سخت شدن نیز در طی فرآیند خشک شدن چوب ممکن است اتفاق بیفتند.

با برخی مشکلات مثل کمانی شدن و ساغری شدن می توان کنار آمد و در حین کار با میخ و بست آنها را صاف کرد ولی عیب هایی مثل کندویی شدن
را نمی توان اصلاح کرد و این چوب ها برای سوزاندن و یا برای تهیه الوار درجه پایین به کارخانجات فرستاده می شوند.

نوشته انواع روش های خشک کردن چوب اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

چوب یکی از مصالحی است که کاربرد گسترده ای در جهان دارد.

اکثرا چوب را به صورت اره شده تهیه می کنند اما تعداد کمی از ما پروسه ی تولید الوار چوب آگاهی داریم.

بريدن چوب

قطع و برش درختان اولين مرحله در استحصال چوب مي باشدو كيفيت آن تا حد زيادي به ظاهر و ساختمان درخت در جنگل ، و نیز به زمان قطع درخت بستگي دارد .
هر گونه درخت نيز زمان مخصوص به خود را برای قطع دارد، مثلا براي آكاسيا بيست سال وبراي بيرچ چهل سال و براي درخت بلوط حداقل هشتاد و حد اكثر دويست سال ،
سن مناسبي براي قطع تشخيص داده شده است . اگر درختي زود تر از زمان قطع مناسب قطع شود ممكن است چوب آلات استحصال شده از آن نرم و در برابر حشرات
آسيب پذير تر و مستعد براي برخي معايب فيزيكي باشند.

از طرف ديگر اگر درخت بسيار دير تر از فصل قطع بريده شود ممكن است چوب آن بيمار يا حتي پوسيده باشد.
از آنجا كه شيره گياهي در رشد و افزايش چوب درخت نقش دارد ، درختان مرده كه هنوز قطع نشده اند نيز فاقد ارزش لازم مي باشند . اره كردن يا چهار تراش كردن
گرده بينه ها با روشي كه كمترين ضايعات را داشته باشد روشهاي مختلف زير براي تبديل چوب آلات الواري ميباشند.

 قطع و برش درختان

قطع درختان از پائيز آغاز و تا قبل از رسيدن بهار ادامه دارد.  به علت اينكه شيره در اين هنگام فعال نيست ,احتمال اينكه نبود آن بر بافتها اثر كند و باعث هجوم حشرات شود ,كمتر است .
به عبارت ديگر در اين وقت جدا كردن پوست از برون چوب ساده تر است . اگر كنده و بخشهايي از  ريشه مورد نياز باشد , مي توان درخت را ريشه كن كرد و در نتيجه بيشينه طول تنه بدست مي آید
در غير اين صورت مي توان آن را از پايه با تبر , اره يا ابزار ديگر بريد . هنگامي كه درخت مي افتد ,شاخه ها و در بيشتر موارد پوست براي خشك كردن جدا مي شوند .
بعد از افتادن درختان به سرعت و سهولت به انبارهايي كه بايد در طول زمستان ذخيره شوند منتقل مي شوند تا در بهار وتابستان بتوان بر روي آنها كار كرد.

تبديل تنه ها به الوار

اره كردن يا چهار گوش بريدن تنه به روشي انجام مي شود كه كمترين تلف را داشته باشد . در اينجاراههاي گوناگون تقسيم تنه ها ذكر مي گردد :

الوارهایی که برای ساخت و ساز استفاده می شود از تنه بیش از ۲۰۰۰ گونه مختلف درخت در سراسر جهان، با چگالی و میزان رطوبت متفاوت به دست می آیند. علاوه بر این عوامل، روش برش تنه درختان تعیین کننده کارایی و ویژگی های نهایی هر قسمت از چوب است.

بخش های مختلف تنه

تنه ی درخت عمدتا از فیبرهای سلولوزی و لیگنین تشکیل شده است. بخش های مختلف تنه از بیرون به داخل به این ترتیب است:

پوسته:

لایه های نامنظم از سلول های مرده که از لایه های داخلی حفاظت می کنند.

کامبیون (لایه زاینده و آبکش چوب):

لایه بعد از پوسته که سلول های جدید تولید می کند و هر سال به قطر تنه اضافه می کند.

نرم چوب:

چوب جوان، تمیز و در حال رشد با میزان رطوبت بالا و لیگنین کم.

مغز چوب:

چوب بالغ، تیره و خشن تر به دلیل میزان لیگنین بالا

مغز:

قسمت مرکزی تنه که بسیار خشن و چسبناک است و هیچ رطوبتی ندارد.

هنگام دسته بندی چوب به منظور ساخت و ساز بر اساس سختی چوب (چه برای چوب های نرم و چه چوب های سخت) تعیین نسبت نرم چوب به مغز چوب بسیار مهم است.
چوب های نرم معمولاً ارزان تر و کار کردن با آن ها آسان تر است اما مقاومت آنها کم می باشد در حالی که چوب های سخت مقاومت بیشتری دارند اما گران تر هستند.

پرکاربرد ترین برش های چوب

Rift Sawn

در این روش، برش عمود بر حلقه های سالیانه چوب زده می شود. الیاف چوب نمایان است و چوب دچار پیچ خوردگی و ترک خوردگی های طولی نمی‌شود
اما مقدار بیشتری از چوب نسبت به سایر روشهای برش هدر می رود.

Quarter Sawn

برش موازی بر ۴ محور تنه زده می شود. قطعات دچار پیچ خوردگی نمی شوند و در این روش تعداد حلقه های سالیانه زیاد و کاملا واضح است.

Flat Sawn/Live Sawn

علیرغم اینکه قطعات به دست آمده به دلیل داشتن درصد معینی از مغز چوب و نرم چوب دارای کیفیت بالایی نیستند اما این روش به طور گسترده ای استفاده می شود.
قسمت مرکزی که بر روی هسته منطبق می شود ممکن است دچار شکستگی شود و ما بقی چوب نیز مستعد خمیدگی است.

Parallel Boards

این روش شباهت زیادی باFlat Sawn  دارد اما در این روش قطعات از بخش های کوچکتری بریده می شوند و کمتر دچار شکستگی و خمیدگی می شوند.

Cantibay Method

در این روش الوار های عریض تری به دست می آیند و قسمت های کمتری از چوب هدر می رود و در عین حال هسته تنه حذف می شود.

Whole Piece

در این روش با حذف پوسته حداکثر قسمت های چوب استفاده می شود و قطعه بدست آمده یک کنده مربعی است.

Cross Cut

در این روش با استفاده کامل از مغز چوب قطعات مقاومی بدست می آید و از نرم چوب باقیمانده قطعات کوچکتر بریده می شود.

نوشته روش های برش چوب و فصل برش اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

در علم چوب شناسی برای سهولت، کار گیاهان چوبی را به دو گروه قراردادی زیر تقسیم می‌کنند

 گروهA
سوزنی برگان
گروهB
پهن برگان

البته در تقسیم بندی فوق استثنائاتی نیز وجود دارد به طور مثال کونیفر که به معنی مخروط داران است و سوزنی برگان اطلاق می‌شود
در واقع قالب گونه های سوزنی برگان از جمله نوئل کاج و غیره دارای میوه مخروطی هستند ولی جنس هایی مانند ژنو ریه و سرخدار که در جنگل های کشور ما نیز وجود دارند فاقد میوه مخروطی می باشند.

درباره اصطلاح نرم چوب نیز با وجود اینکه چوب اغلب درختان این گروه نسبتاً نرم می باشد ولی درختانی مانند ارس یکی از مهمترین درختان جنگلی ایران می باشد دارای چوب سخت است .

در مورد گروه B اولین اصطلاحات مذکور در طبقه بندی فوق که به معنی برگ پهن می باشد مطلق نبوده چنانکه گونه های گز دارای برگهای بسیار ریز هستند
ثانیاً اصطلاح سخت چوب ها در بعضی گونه‌ها دور از حقیقت به نظر می رسد ، درخت نمدار که نام آن معروف نرمی چوبش می باشد.

 پراکندگی سوزنی برگان و پهن برگان

یک اختلاف عمده سوزنی برگان و پهن برگان اختلاف اساسی سوزنی برگان و پهن برگان از نظر گیاه شناسی به دلیل عدم یا وجود تخمدان و تراکئید می باشد
اما از نظر یک متخصص چوب شناسی اختلافات زیر در بین سوزنی برگان و پهن برگان دیده می‌شود

 اختلاف عمده سوزنی برگان و پهن برگان

اختلاف اساسی سوزنی برگان و پهن برگان از نظر گیاه شناسی به دلیل عدم یا وجود تخمدان و تراکئید می باشد
اما از نظر یک متخصص چوب شناسی اختلافات زیر در بین سوزنی برگان و پهن برگان دیده می‌شود

 پراکندگی

سوزنی برگان از پهن برگان قدیمی تر هستند و از میلیون ها سال قبل در قالب نقاط زمین تشکیل جنگل های انبوه را می دادند
این گونه ها به واسطه مقاومت بالا در برابر شرایط سخت جوی در عرض‌های جغرافیایی بالا و نزدیک به قطب جنگل هایی را به وجود آورده اند
که از آن نمونه می‌توان به جنگل‌های نوئل کاج ونراد در روسیه اشاره نمود.
ولی پهن برگان در برابر شرایط جوی بسیار حساس می باشند این گونه ها جنگل هایی را از نزدیکی خط استوا به دلیل شرایط بسیار مطلوب رشد تا مناطق معتدله و مدیترانه ایجاد نموده اند
با این وجود عده معدودی از سوزنی برگان در مناطق استوایی هم دیده می شوند به طوری که یک گونه ارس در کنیا دیده می شود.

 تولید مثل

قالب درختان سوزنی برگ به روش جنسی یعنی به وسیله بذر زادآوری می‌کنند و فقط معدودی از آنها مانند سرو خمره ای و کالیتریست می توانند به وسیله غیر جنسی نیز مانند پاجوش تکثیر نمایند
در صورتی که پهن برگان اغلب هم به روش جنسی و هم به روش غیر جنسی ازیادمیکنند

شکل درخت

درختان سوزنی برگ اغلب دارای ساقه ای راست می باشند که تا جوانه انتهایی ادامه دارد ولی ساقه اغلب پهن برگان در محل تاج و حتی در قسمت های پایین تر مشاهده می‌شود.

به طور کلی ضریب شکل در سوزنی برگان بزرگتر از پهن برگان است و به همین دلیل در موقع استحصال چوب افت کمتری تولید می کنند
و از طرف دیگر چون ساقه سوزنی برگان اغلب مستقیم‌تر و بدون انحنا میباشد برای تیرهای تلفن و تلگراف و شمع‌های معدن و الیاف بلند و مناسب آنها برای صنعت کاغذ سازی بیشتر از پهن برگان مورد استفاده قرار می گیرد

 نیاز درخت

سوزنی برگان به طور کلی کم نیاز تر از پنج برگ آن می باشند به طوری که در ارتفاعات بالا مناطق سردسیر با خاکهای فقیر تولید چوب های متراکم و بسیار مقاوم با جرم ویژه بالا و مناسب برای مصارف مقاومتی و استحکامی می‌نمایند

مشخصات چوب

مزایای سوزنی برگان

چوب سوزنی برگان همانطور که گفته شد اغلب سبک و نرم بوده و به‌خوبی رنده می شود و به اصطلاح نجاران خوشبو می باشد
و ماشین های چوب برای آنها ساده تر و ارزان قیمت تر است از طرف دیگر چوب این گونه زودتر و بهتر از چوب پهن برگان خشک میشود
و از همه مهمتر آنکه چوب سوزنی برگان دارای مصارف زیادی می‌باشد چنانکه در کاغذ سازی شمع معادن جعبه سازی خانه سازی هواپیماسازی وسایل موسیقی
قالب بتون وغیره از چوب این گروه درختان استفاده می شود.

معایب سوزنی برگان

باوجود این چوب سوزنی برگآن دارای معایبی نیز می‌باشدچنانکه به واسطه داشتن مواد رزینی به خوبی لاک والکل نمی پذیرندو دراصطلاح پرداخت نمیشوند
وچون اغلب شاخه های مرده آنهامدتی درروی ساقه باقی می ماند اینگونه چوبها دارای گره های مرده زیادتری هستند که درمباحث بعد بیشتر دراین رابطه توضیح داده خواهدشد.

مزایای پهن برگان

اما در چوب پهن برگان باید گفت که این گروه چوب ها اغلب دارای رنگ ها و نقوش متنوع می باشد و به همین دلیل در صنایع مبل سازی و تزئینات ساختمان ها
مورد استفاده قرار می‌گیرند اغلب آنها به خوبی لاک و الکل می پذیرند و به آسانی پرداخت می‌شوند ولی عیب بزرگ پهن برگان این است
که هر کدام از آنها دارای مصارف محدودی هستند چنانکه چوب گردو در ایران در درجه اول به مصرف مبل سازی و روکش گیری و به طور محدود برای قنداق تفنگ و قالب کفش به کار می رود .

معایب پهن برگان

به طور کلی چوب پهن برگان سخت تر و سنگین تر از چوب سوزنی برگان می باشند و به همین دلیل گونه‌های بسیار مهمی از چوب پهن برگان به خصوص از پهن برگان
مناطق استوایی کمتر مورد استفاده قرار می گیرند حتی در کشور ما نیز چوب های مانند انجیلی به واسطه همین سختی و سنگینی مورد استفاده زیادی ندارد
و ابزارهای قطع این قبیل درختان نیز گران قیمت می باشد.

نقوش چوب

ظاهر و نقوش چوب یکی از فاکتورهای بسیار مهم در کاربرد بازارپسندی و شناسایی آن میباشد عوامل متعددی از جمله نوع برش روی گرده بینه،
ساختمان آناتومیکی چوب،رویشگاه، شرایط محیطی و مواد استخراجی در تعیین نقش چوب تاثیر دارند.
شناسایی نوع چوب از روی ظاهر آن به سادگی امکان پذیر نمی باشد حتی متخصصان علوم چوب بدون بررسی میکروسکوپی قادر به تشخیص نوع چوب در برخی موارد نمی باشند
و آن بدین دلیل است که چوب در شرایط مختلف رفتارهای متفاوتی از خود نشان داده و سبب تغییر رنگ و بافت می گردد
بدین سبب دربسیاری از موارد در مورد این ماده نمی‌توان با قطعیت اظهارنظر نمود.

نوشته انواع چوب ها اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

بسته به اینکه این ماده را در چه قسمتی بخواهیم مورد مطالعه قرار دهیم متفاوت می باشد و به طور کلی می توان ۳ تعریف برای آن به کار برد:

 ۱_۱.تعریف گیاه شناسی

چوب عبارت است از مجموعه ای از بافت های ثانویه لیگنینی شده گیاهان آوندی که در بین مغز و لایه زاینده(کامبیوم) ساقه، ریشه و شاخه ها قرار می گیرد
نظیر چوب درختان راش، صنوبر، گلابی، کاج ،انار ،چنار و غیره.

۱ _۲. تعریف تجاری

چوب عبارت است از قسمت داخلی ساقه، ریشه و شاخه وساقه درختان و درختچه‌ها که قابل تبدیل برای استفاده در مصارف گوناگون می باشد و می توان با کار کردن بر روی آن به ارزش و مرغوبیت آن افزود، نظیر تهیه تخته چندلایه از چوب راش.

 ۱_۳. تعریف صنعتی (فنی)

چوب عبارت است از ماده جامد متخلخل فیبری شکل، که دارای ساختمان یاخته ای سازمان یافته،هرسونایکسان و ناهمگن می باشد و با توجه به این موضوع و این که این ماده حاصل زندگی درخت و دائماً دستخوش تغییرات محیط است در یک گونه به خصوص هم ،خواص آن در زمان و مکان متفاوت تغییر می یابد.

در بین تعاریف مذکور تعریف صنعتی چوب برای ما بیشتر اهمیت پیدا می‌کند و در مباحث مختلف ازآن استناد می‌کنیم از این تعریف مشخص می شود که این ماده مانند هر موجود زنده از یاخته های بیشماری که هر دسته از آنها به بافت معینی اختصاص یافته و وظیفه به خصوص را انجام میدهند تشکیل یافته است با توجه به این تعریف چوب و خواص ویژه آن، این جسم دارای اختلافاتی با سایر مواد جامد می باشد که ذیلاً از آنها نام برده می شود

۱_چوب ناهمگن می باشد

چون اجزای تشکیل دهنده آن از انواع مختلف یاخته ها مثل فیبر ها ،اشعه چوبی، پارانشیم، آوند ها و غیره می باشد. به علاوه هر یک از این عناصر در مواقع مختلف فصول رویش گیاهی شکل خاصی دارند (نظیر چوب بهاره و چوب تابستانه).

۲_چوب هرسونا یکسان می باشد

چون بافت های مختلف آن در جهات مختلف متفاوت قرار گرفته‌اند عده‌ای در جهت راستای درخت قرار دارند( آوند ها و الیاف) و عده‌ای در جهت عمود بر راستای درخت قرار گرفته‌اند (اشعه چوبی). از خاصیت هر سونا یکسان بودن و ناهمگنی چوب نتیجه گیری میشود که چوب دارای سه جهت میباشند: جهت طولی ،که در جهت  الیاف، آوند ها و فیبر ها در( پهن برگان) و تراکئید در (سوزنی برگان )می باشد، که در واقع موازی با طول درخت است. جهت مماسی، که با توجیه بهتر آن می‌توان گفت که چنانچه بخواهیم جز تشکیل دهنده چوب نظیر فیبر چوبی را از لحاظ ضخامت اندازه گیری کنیم جهت خط اندازه گیری ما به طور موازی با خط مماس بر دایره سالانه قرارمیگیرد.

و سرانجام جهت دیگر چوب، جهت شعاعی است که هم جهت با فقط فرضی مستقیمی است که از ناحیه پوست به ناحیه مغز درخت منتقل می‌شود .

۱_۴.روش کارکامبیوم

سلولهای کامبیوم قابلیت تقسیم دارند و در اثر تقسیم آنها به طرف داخل یک طبقه چوب و به طرف خارج یک طبقه آبکش به وجود می آید. هر یک از سلولهای کامبیوم ،در جهت موازی با محور درخت و عمود بر اشعه چوبی تقسیم می شوند و طبقات چوبی و آبکشی را به وجود می آورند. در ضمن باید دانست سلول هایی که توسط کامبیوم به طرف داخل و یا خارج به وسیله تقسیم به وجود می آیند و به ترتیب سلول های چوبی و آبکش را به وجود می‌آورند فوراً تغییر شکل نمی دهند.

کامبیوم از دونوع سلول تشکیل میشود:

الف_سلولهای دوکی شکل

که در جهت طول درخت کشیده می باشند و عناصر طولی بافت های چوبی را به وجود می‌آورند (مانند آوند ها، فیبرها و غیره)

 ب_ سلول مادری پره ها

که به مراتب از سلولهای دوکی شکل کوچکتر هستند و از طرف خارج پره های بافت آبکشی و از طرف داخل پره های بافت چوبی را به وجود می آورند.

به طور کلی باید در نظر داشت دسته های آبکش اولیه و دسته های چوبی اولیه در اثر فعالیت کامبیوم به وجود می آیند، به طوری که ایجاد دسته‌های آبکش اولیه به طور مغز گرا صورت می‌گیرد ولی تولید دستگاه های چوبی اولیه مغز گریز می باشد یعنی اولین سلول های این بافت در مجاور مغز ظاهر می گردد و به تدریج به طرف خارج منتشر می گردند.

بافت های اولیه

بافت هایی که در اثر فعالیت مریستم ابتدایی تا ظهور کامبیوم به وجود می‌آید باعث رویش طولی گیاه میشود به نام بافت های اولیه خوانده می‌شوند و این مرحله رویش را رویش اولیه می گویند رویش اولیه در یک ساقه تا زمانی ادامه می یابد که درخت به حداکثر بلندی طبیعی خود برسد و بعد از آن به جای جوانه انتهایی نوک ساقه، جوانه های انتهای شاخه های فرعی به رشد خود ادامه می دهند.

پس از این مرحله به طوری که گفته شد کامبیوم شروع به فعالیت می کند یعنی سلولهای آن در جهت موازی با محور ساقه و عمود بر اشعه وسطی تقسیم می شوند و در هر دوره رویش گیاهی یک طبقه چوب به طرف داخل و یک طبقه آبکش به طرف خارج تولید می نماید و به همین روش در دوره رویش گیاهی سال‌های بعد طبقات جدید چوب و آبکش تشکیل می شود و بر قطر ساقه افزوده می گردد.

بافت های ثانویه

همانطور که در مورد رشد اولیه بیان گردید، در این مرحله نیز طبقات چوبی و آبکش در هر دوره رویش گیاهی از فعالیت کامبیوم به وجود می آیند و به همان شکل ایجاد طبقات چوبی به طور مغز گریز و تشکیل طبقات آبکش شکل مغز گریزصورت می پذیرد. طبقات چوبی و آبکشی را که در اثر فعالیت کامبیوم ایجاد می‌شوند بافت های ثانویه می‌نامند و این دوره رویش را رویش ثانویه می گویند. رویش ثانویه درخت تا پایان عمر آن ادامه دارد.

قسمت اعظمی از چوب توسط سلولهای طولی که در ساقه درخت قرار گرفته اند تشکیل شده است بزرگترین سلول های شناسایی شده در گونه‌های نظیر بلوط ماهاگونی وجود دارند

با چشم غیر مسلح قابل رویت میباشد و این در حالی است که در اکثر گونه ها این سلول ها بسیار کوچک بوده به طوری که بدون میکروسکوپ قابل شناسایی نمی باشند.

اشعه چوبی

گروهی از سلول ها در چوب پراکنده می باشند ،که در جهت عمود بر ساقه درخت از مغز به سمت پوست قرار گرفته‌اند و به اشعه چوبی معروفند. اشعه های چوبی وظیفه انتقال شیره گیاهی در جهت عرضی را بر عهده دارند و بعضی از سلولهای آنها توانایی ذخیره واحد های کربوهیدرات مورد نیاز دیگر سلول ها (مانند سلول های تازه تشکیل شده در طی رشد) را دارند. اندازه اشعه های چوبی مطابق با محتویات سلول های آنها متفاوت است به هر ترتیب بسیار کوچک بوده و در اکثر گونه ها به جز راش و بلوط قابل مشاهده نمی باشند.

رشد عرضی درخت

اجتماع سلول هایی با وظیفه و نوع مشابه، بافت را به وجود می‌آورند ،چوب و پوست به دلیل اینکه یک باره به وجود آمده و بالغ می گیرند و قادرند شکل و اندازه خود را حفظ نمایند از بافت های پایدار می باشند. سلول های به وجود آمده از بافت های مولد( بافت های مریستمی) قابلیت تقسیم به سلولهای جدید را دارند. رشد این سلولها در بخش های خود سبب رشد درخت می گردد. سلول های مغز در مرکز ساق با افزایش رشد به وسیله مریستم های انتهایی در طول درخت امتداد می یابند. تمام رشد عرضی درخت در نتیجه فعالیت مولد بخش کامبیوم به وسیله مریستم جانبی میباشد.

فتوسنتز

درخت دارای فعالیت های داخلی پویایی در طی فصل رشد خود است آب از طریق خاک و به وسیله ریشه وارد درخت شده واز بین سلول های چوب به سمت برگها بالا میرود ،قسمت اعظمی از آب جذب شده توسط درخت از طریق تبخیر در سطوح برگ ها از آن خارج می گردد ،این تعرق سبب خنک شدن برگ ها می گردد. بعلاوه برگها مکانی برای یک عمل بسیار جالب به نام فتوسنتز هستند.که در آن آب به دست آمده از خاک با دی اکسید کربن موجود در اتمسفر در حضور کلروفیل و انرژی به دست آمده از نور خورشید به نوع کاتالیزور ترکیب می شود.

۱_۵.حلقه های رویش

فعالیت کامبیوم تا مدتی که درخت در حالت سلامت بوده و شرایط محیطی مناسب باشد، ادامه می‌یابد. در شرایط آب و هوایی معتدل مانند شمال ایران، حلقه های سالانه شامل فصل رشد و فصل خواب می‌شوند. سلول های چوب در اکثر درختان به صورت لایه های رشد نسبتاً مشابه ای، قابل مشاهده می باشند که به آنها حلقه های رویش و یا حلقه های سالانه می‌گویند. این حلقه ها در نتیجه شرایط نا یکسان رشد ،دارای ابعاد و ویژگی های متفاوتی در گونه های مختلف می باشد. با بررسی ضخامت ابعاد و یا پراکندگی انواع مختلف ساختار سلول می توان تمایز بین حلقه های رشد در گونه‌های به خصوص را تعیین نمود.

۱_۶.چوب پایان،چوب آغاز،چوب بهاره وچوب تابستانه

پس ازاینکه روش پیدایش طبقات بافت چوبی روشن شد، یک مقطع عرضی از چوب را در زیر میکروسکوپ مورد مطالعه قرار میدهیم. مطالعه این مقطع نشان می دهد که قسمتی از یک طبقه بافت چوبی یک حلقه سالانه که در ابتدای دوره رویش توسط کامبیوم به وجود می‌آید به واسطه جریان زیاد آب دارای سلولهای با حفره سلولی بزرگ و غشا نازک می باشند و رنگ مجموعه این قسمت روشن به نظر می آید، که آن را چوب آغاز یا چوب بهاره می گویند. ولی قسمت دیگر یک طبقه بافت چوبی که در پایان دوره رویش آغاز می گردد، به واسطه نقصان جریان آب دارای حفره سلولی تنگ و غشای ضخیم می باشدو رنگ مجموعه این قسمت اغلب تیر تر از چوب آغاز به نظر می رسد و آن را چوب پایان یا چوب تابستانه می‌خوانند که تمایز چوب آغاز و پایان در (شکل ۱_۴) کاملاً مشخص می باشد.

در جنگل های مناطق استوایی

در جنگل های مناطق استوایی که در تمام مدت سال حرارت و رطوبت مطلوب جهت رشد گیاه وجود دارد، آغاز و پایان دوره رویش گیاهی بستگی به شروع و پایان باران های استوایی داشته و در این مناطق ممکن است در عرض یک سال چندین لایه چوب آغاز و پایان به وجود آید، که به هیچ وجه معرف سن درخت نخواهد بود.
ولی در مناطق معتدله، که دوره رویش اغلب در فصل بهار آغاز می گردد و در اواخر تابستان پایان می پذیرد به جای دوره رویش اصطلاح دوره رویش سالیانه را به کار می‌برند و در این صورت به جای اصطلاح چوب آغاز و چوب پایان به ترتیب اصطلاحات چوب بهاره و چوب تابستان استعمال می شود.

طبقه سالانه

در ضمن یک طبقه بافت چوب را، که در یک دوره رویش سالیانه به وجود می‌آید یک طبقه سالانه می‌گویند و چوب بین چوب تیره رنگ تابستانه سال گذشته و چوب روشن سال جدید یک حد مشخص دیده می‌شود این حد را دایره سالانه می خوانند، که با شمردن طبقات یا دوایر سالانه می توان سن درخت مناطق معتدل را تشخیص داد ولی در مورد درختان مناطق استوایی چون آغاز و پایان دوره رویش بستگی به وضع بارندگی در طول سال دارد و ممکن است شدت بارندگی در سال چندین بار تکرار گردد، اصطلاحات فوق بدون ذکر کلمه سالیانه استعمال می‌شود و به طوری که گفته شد با شمارش دوایر مناطق استوایی نمی توان سن آنها را به دست آورد .

علم گاه شناسی

در این مورد متوسط تعداد دوایری را که در یک سال در یک گونه به خصوص به وجود می آید،اندازه گیری کرده و با استفاده از اطلاعات هواشناسی و اقلیم شناسی سن درخت را اندازه گیری می کنند و همچنین می توان تمام اتفاقاتی را که در دوران زندگی درخت در پیرامون آن انجام گرفته مشخص نمود و حتی امروزه در بعضی از مناطق می توانند از این طریق امکان وقوع زلزله را نیز در آینده پیش‌بینی نمایند این علم امروزه به علم گاه شناسی معروف است.

۱_۷.دوایرنادرست

در بعضی از درختان مناطق معتدله در یک دوره رویش سالیانه چند دایره رویش دیده می‌شود که آنها را دوایر رویش نادرست می گویند در صورتی که طبقه رویش سالیانه فقط شامل یک دایره نادرست باشد آن را دایره مضاعف می گویند اگر چند دایره نادرست وجود داشته باشد آن را چند دایره می خوانند

علل ایجاد دوایر نادرست بسیار زیاد است ولی مهمترین عوامل عبارتند: از سرمای دیررس بهاره که به طور موقت باعث از بین رفتن برگ ها می شوند.

از بین رفتن برگ ها به واسطه حمله حشرات و قارچ ها، ظهور یک دوره خشکی پس از بارندگی شدید (به خصوص هنگامی که در موقع بارندگی حرارت مطلوب برای رویش درخت موجود می باشد)
و بالاخره تجدید فعالیت رویش در اواخر تابستان و اوایل پاییز در اثر گرمای بی موقع در بین چوب های ایران دوایر نادرست به خصوص درختانی از قبیل ارس و زربین دیده می‌شود، که ممکن است در برآورد سال این درختان اشتباهات زیادی به وجود آورد. معمولاً در تابستان های بسیار خشک مناطق استپی ایران  مانتدکرج،احتمال تشکیل دوایر نادرست زیاد است.

۸_۱.دوایربریده

در برخی از موارد چوب درختان کهنسال یا درختانی که در شرایط مساعد زیستن می کنند و به خصوص آنهایی که تاج یک طرف دارند دوایر دیده می‌شود که منقطع می باشد .عوامل مختلفی در بروز این امر دخالت دارند ولی یکی از مهمترین آنها این است که ،در بعضی شرایط ممکن است که به واسطه نرسیدن غذای کافی به کامبیوم سلول ها برای یک یا چند فصل به حالت خفته باقی می مانند و مجدداً به فعالیت خود ادامه می‌دهند در این صورت مشاهده می‌شود که در بعضی نقاط مقطع درخت، یک یا چند دایره به هم پیوسته است.

۱_۹.چوب درون وچوب برون

در درختان جوان وظیفه طبقات چوب، بالا بردن آب( شیره خام) توسط آوندها یا تراکئید ها همچنین استقامت ساقه درخت می باشد. بخشی از چوب که اطراف چوب درون (در صورت وجود) را در بر گرفته و تا پوست زنده ادامه دارد را چوب برون می نامند. سلول های این بخش از چوب در تنه درخت سرپا زنده‌اند و نقش هدایت آب و املاح را بر عهده دارند. در گونه هایی که چوب درون آنها با تأخیر تشکیل می شود ،مقطع عرضی آنها از نظر رنگ و مقدار رطوبت تفاوتی را نشان می دهد، از این رو آنها را به عنوان گونه‌هایی چوب برونی مشخص میکنند

به بخش دربرگیرنده مغز که اغلب به رنگ تیره بوده و از چوب برون با رنگ روشن متمایز است و هیچ سلول زنده ای در آن وجود ندارد، چوب درون گفته می شود. چوب درون هنگامی آغاز می‌شود که پهنای چوب برون مورد نیاز به وجود آمده باشد و به شرایط خاک ،اقلیم ،محل استقرار درخت و نوع گونه بستگی دارد. رنگ های چوب درون به عنوان عامل شناسایی گونه های چوبی مورد استفاده قرار می گیرند.

وزن مخصوص

به طور کلی چوب درون به واسطه آن که سلولهای آن با مواد (استخراجی مانند: رزین ،صمغ، تانن )مختلف آغشته شده است دارای وزن مخصوص بیشتر( با تساوی درصد رطوبت چوب ،زیرا چوب برون اغلب دارای رطوبت بیشتری است و گاهی ممکن است از چوب درون سنگین تر باشد) و رنگ تیره تری نسبت به چوب برون است.

خاصیت ضد قارچ و حشره گریز

بعلاوه وجود این مواد استخراجی در چوب درون سبب گردیده تا این قسمت از چوب دارای خاصیت ضد قارچ و حشره گریز شود در صورت تساوی رطوبت،مقاومت الکتریکی چوب درون و چوب برون یکسان است .
در این صورت بین چوب درون و چوب برون از لحاظ غشا فرقی نخواهد بود ولی چوب برون دارای آب (شیره خام )بیشتری است، در صورتی که چوب تر موردآزمایش قرار گیرد ممکن است چوب برون دارای مقاومت کمتری باشد ولی گاهی استثنائاتی هم وجود دارد چنان که با تساوی شرایط و رطوبت چوب برون اقاقیا از چوب درون آن مقاومت کمتری دارد.

اختلاف رنگی

در بعضی از درختان چوب برونی هرچند قسمت میانی ساقه از نظر فیزیولوژیکی مرده است ،ولی اختلاف رنگی با چوب برون نشان می دهد مانند چوب راش و ممرز.

در بعضی از درختان مانند راش و غیره که چوب درون آن رنگی نمی شود و ازظاهر نمی توان چوب درون آنها را تشخیص داد، گاهی در مغز ساقه قسمت به رنگ های سبز خاکستری یا قهوه ای مایل به قرمز دیده می شود که ظاهراً در اثر حمله قارچ ها به وجود می آید و این قسمت به نام چوب درون کاذب و یا دل قرمزی نامیده می شود، که در تولید مصنوعات چوبی از این گونه با ارزش، اهمیت خاصی دارد.

نوشته ساختمان چوب اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

از بین میرزا حسن، عبدالله و حسینقلی، ۳ پسر آقا علی‌اکبر، تنها حسن از بخت آموزش مستقیم پدر بهره‌مند شد (همو، ۸۹).
عبدالله و حسینقلی به‌ترتیب با ۱۵ و ۱۱ سال سن، کوچک‌تر از آن بودند که از این فرصت برخوردار شوند.
با مرگ آقا علی‌اکبر، برادرزاده‌اش آقا غلامحسین، برجسته‌ترین شاگرد وی، که خود پیش‌تر همسر و عائله داشت،
با همسر وی ازدواج کرد و سرپرستی فرزندان عمو را برعهده گرفت (همو، ۸۹-۹۰، نیز ۱۰۴).

میرزا حسن در آغاز جوانی درگذشت و عبدالله و حسینقلی بعد‌ها هرکدام از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین استادان موسیقی دستگاهی ایران شدند (همو، ۸۹).
میرزا حسینقلی دو بار ازدواج کرد. همسر نخست وی، سکینه، از شاگردان تار آقا علی‌اکبر (مشحون، ۳۹۲)،
نوازنده، خواننده و موسیقی‌دان اندرونی شاهی (همو، ۵۷۳، ۵۷۷) و از بستگان (احتمالاً دخترعمۀ) حسن سنتور خان بود (سالک، ۱۰).
حاصل این ازدواج دو دختر بود: عزیزالملوک و زهره که به‌ترتیب با آقا رضا خان تار‌زن (فرزند آقا غلامحسین)
و باقر خان رامشگر ازدواج کردند (همانجا؛ نیز خالقی، ۱۰۴). میرزا حسینقلی از همسر دوم خود، شاه‌بگم (وهدانی، ۳۷)،
صاحب ۳ پسر و یک دختر شد: علی‌اکبر، محمدحسن، عبدالحسین و زینت‌الملوک، که همگی بعدها به شهنازی شهرت یافتند (سالک، ۱۲).

از بین این فرزندان، محمدحسن به موسیقی نپرداخت (خالقی، همانجا) و برعکس،
علی‌اکبر شهنازی و عبدالحسین شهنازی از برجسته‌ترین استادان تارنوازی سدۀ حاضر شدند.
آقا حسینقلی صاحب مدرسۀ آموزش موسیقی بود و هفته‌ای ۳ روز در منزل خود به شاگردان تار می‌آموخت (همو، ۲۸۸).
خانه‌اش در نزدیکی خانۀ برادرش میرزا عبدالله، و در شمال شرقی تهرانِ آن‌زمان، محلۀ دولت، پاتوق سید جعفر،
گذر دهباشی‌محمد، کوچۀ سهراب‌بیک واقع بود. این نشانی بعدها به نام خیابان عین‌الدوله (ایران فعلی)، کوچۀ نصیرحضور معروف شد (وهدانی، ۲۷).
وی در همین خانه، در ۱۳۳۳ ق، زمانی که نزدیک به ۶۵ سال داشت، درگذشت.

او را به‌سبب فقر، در گورستان چهارده ‌معصوم (حوالی دروازه‌غار فعلی) که گورستان فقرا و گمنامان بود، دفن کردند (همو، ۲۸).

فراگیری موسیقی

با ازدواج آقا غلامحسین و همسر آقا علی‌اکبر، سرپرستی عبدالله و حسینقلی نیز بر عهدۀ وی گذاشته شد.
این سرپرستی شامل آموزش موسیقی نیز شد، هرچند آقا غلامحسین نسبت به آن بی‌رغبت بود و با خواهش مادرِ آن دو به این آموزش تن داد (خالقی، ۸۹-۹۰).
البته نخستین آموزشهای موسیقایی حسینقلی را برادر بزرگش ــ که بعدها به میرزا عبدالله مشهور گردید ــ بر عهده گرفت (همو، ۹۸).
به‌درستی روشن نیست که حسینقلی چه مدت نزد میرزا عبدالله آموزش دیده است، اما اگر استعداد و نبوغ حسینقلی را،
که برطبق اسناد و روایات تردیدی در آن نیست،در نظر بگیریم، این دوره نباید خیلی طولانی بوده باشد.

آنچه قطعی است، همچنان‌که خالقی ذکر می‌کند (همانجا)، ادامۀ این آموزش نزد آقا غلامحسین صورت گرفته است.
مشحون ــ گذشته از تأثیرات آقا غلامحسین، اصلی‌ترین استاد آقا حسینقلی ــ همسر نخستِ میرزا، سکینه،
را نیز در سبک هنر نوازندگی‌اش سهیم می‌داند (ص ۵۷۳-۵۷۵).
او داستانهایی از قول رجال قاجاری و موسیقی‌دانانی چون درویش خان و حاج آقا مجرد در علاقۀ میرزا به وی و نوازندگی‌اش ذکر می‌کند،
داستانهایی که گاه در آنها شنوندگان، نوازندگی سکینه را با نوازندگی میرزا حسینقلی اشتباه گرفته‌اند (ص ۵۷۳-۵۷۴؛ نیز نک‍ : خالقی، ۱۰۴).

ورود به دربار

به نظر می‌رسد درخشش مستقل و رسمی آقا حسینقلی و میرزا عبدالله در دربار و جامعۀ هنری آن دوره،
از زمانی که دیگر پسرعمویشان در قید حیات نیست، آغاز می‌شود. این حضور در دربار از ۱۳۰۵ ق، آن‌چنان که گفته خواهد شد،
ظاهراً به دو دهه نمی‌رسد. باید در نظر داشت، همان‌طور که فاطمی می‌گوید («جایگاه … »، ۱۳۰)،
این حضور به معنی آن نبوده است که میرزا حسینقلی و یا دیگر هنرمندان درباری، جایگاه و منصب مشخصی در دربار داشته‌اند
و یا صحنۀ هنرنمایی‌شان تنها محدود می‌شده است به خلوت شاهی یا بزم اربابشان.

در‌واقع، به‌‌ نظر می‌آید که نحوۀ کار اینان بیشتر شبیه به نوعی پیمانکاری، یا به اصطلاح آن زمان حق‌العمل‌کاری، بوده است؛
به این معنی که در مواقع نیاز احضار می‌شدند، صله‌ای می‌گرفتند و می‌رفتند، و اگر دستمزد ثابتی داشتند، چشمگیر نبوده است.
به‌هرحال، به‌ نظر می‌آید که میرزا حسینقلی به‌جز یکی دو سال آخر، که احتمالاً عهده‌دار ریاست نقاره‌خانه بود،
بقیۀ مدت حضورش در دربار را جزو عملۀ طرب خاصه به ریاست محمدصادق خان سرورالملک (ملقب به رئیس) بوده است.

ریاست نقاره‌خانه‌

تنها سندی که میرزا حسینقلی را رئیس نقاره‌خانۀ شاهی ذکر می‌کند، تاریخ موسیقی ایران مشحون است (ص ۴۲۸).
اگر میرزا حسینقلی ریاست نقاره‌خانه را بر عهده داشته، با توجه به جایگاه هنری سرورالملک،
ممکن نبوده است که در زمان حضور وی در دربار به این سمت منصوب شده باشد.
اما برای تعیین زمان ریاست میرزا حسینقلی باید دو نکتۀ دیگر را نیز در نظر داشت:
یکی حضور‌نداشتن محمدصادق خان در اولین دورۀ ضبط صفحه‌های گرامافون در ایران (۱۳۲۴ ق / ۱۹۰۶ م)،
و دیگری تصریح اوژن اوبن، سفیر وقت فرانسه، که در ۱۳۲۴ ق، کاظم خان‌باشی را به‌عنوان رئیس نقاره‌خانه ذکر می‌کند (ص ۲۴۸)
و این با گفتۀ مشحون در مورد ریاست درباریان بی‌اطلاع در اواخر قاجار، نظیر مستشارخلوتِ آذربایجانی
«که کمترین اطلاعی از موسیقی نداشت» (ص ۴۲۸- ۴۲۹)، نیز جور درمی‌آید.

به این ترتیب، ریاست احتمالی آقا حسینقلی بر نقاره‌خانه نباید زودتر از ۱۳۲۰ ق، تاریخ حدودی فوت محمد‌صادق خان ، بوده باشد،
و اگر به یاد آوریم که میرزا حسینقلی ۱۳ سال پس از این تاریخ در ۱۳۳۳ ق درگذشته است،
باید در اولین قدم، ریاست احتمالی وی را محدود به این ۱۳ سال کنیم. این بازۀ زمانی را خاطره‌ای از ملیجک محدودتر می‌کند:
شب‌نشینی کاخ امیریۀ کامران‌ میرزا در ۱۳۳۰ ق که در زمرۀ نام مطربهایی که «خبر کرده بودند»، حسین خانِ رئیس کمانچه‌زن،
یعنی همان حسین ‌خان اسماعیل‌زاده، را نام می‌برد (۳ / ۲۲۱۰)؛ در این تاریخ، ریاست نقاره‌خانه با حسین ‌خان اسماعیل‌زاده بوده است.
همچنین اوبن در خاطرات خود، آقا حسینقلی را هنرمندی برجسته، مستقل و بی‌ارتباط با دربار معرفی کرده است (ص ۲۴۷- ۲۴۸).

اشارۀ اوبن به «جزو هنرمندان خلوت شاه» بودن پدر و [پسر] عموی آقا حسینقلی جالب توجه است؛
زیرا نشان می‌دهد که استقلال میرزا حسینقلی برای اوبن، در تضادی فاحش با خاندانش بوده است. از سوی دیگر، یک سال پس از این تاریخ،
میرزا حسینقلی با همراهانش تهران را به‌قصد ضبط صفحه در پاریس ترک می‌کند، کاری که با داشتن منصب و مسئولیت ریاست، دور از ذهن به ‌نظر می‌رسد.

از مجموع این قراین، دو احتمال باقی می‌ماند: یا آقا حسینقلی مدت کوتاهی بین ۱۳۲۰- ۱۳۲۴ ق ریاست نقاره‌خانه را بر عهده داشته است؛
و یا پس از ۱۳۲۵ ق، یعنی پس از بازگشت از سفر پاریس و پیش از ۱۳۳۰ ق، باز برای مدت کوتاهی در این سمت بوده است.
هردو این دوره‌ها، احتمالاً به‌سبب همان بی‌نظمیهای دورۀ مظفری، مقارن است با بی‌نظمیهای دربار و نقاره‌خانه و نبودِ بودجۀ لازم
برای دستمزد نوازندگان کـه مشحون خاطره‌ای از آن را ذکر کـرده است (نک‍ : ص ۵۷۴).

ضبط آثـار

لوله‌های فنوگراف

نخستین آثار صوتی باقی‌مانده از میرزا حسینقلی تقریباً از حدود ۱۳۱۶ ش ــ که برخی اعیان و اشراف صاحب دستگاههای ضبط صدا می‌شوند
(سپنتا، ۷۹) ــ و متعلق به مجموعۀ دوستعلی خان معیرالممالک است (همو، ۳۷۷، ۳۷۹). در این آثار، وی گاه، ساز خود را با آوازش همراه کرده،
و گاه، با استادانی چون سرورالملک و نایب اسدالله هم‌نوازی کرده است (همو، ۳۷۷).

صفحه‌های گرامافون

ضبط صفحه در ایران از ۱۹۰۶ م / ۱۳۲۴ ق آغاز شد (همو، ۱۱۸) و تا آنجا که به آقا حسینقلی مربوط می‌شود،
وی از این سال تا پایان عمرش ۳ نوبت به ضبط صفحه اقدام کرد:
دو نوبت در ایران (۱۹۰۶ و ۱۹۱۲ م) و یک نوبت در پاریس (۱۹۰۷ م) (منصور، ۳-۲۴).
با توجه به گزارش ماکسیم پیک، نمایندۀ کمپانی گرامافون و مدیر برنامۀ ضبط در تهران، به نظر می‌آید که با کناره‌گیری لومر
(مسئول ضبطهای سال ۱۹۰۶ م)، دست‌کم از دو گروه دیگر برای ضبط صفحه دعوت شده بود:
گروهی به رهبری میرزا علی‌اکبر خان شاهی (نوازندۀ سنتور) و گروه دیگر به رهبری آقا حسینقلی.
بر‌اسـاس صفحه‌هـای ضبط‌شدۀ این دوره (نک‍ : دفترچۀ همراه لوح فشردۀ اولین … ، ۶-۷)،
هنرمندانی که با میرزا حسینقلی در این کار همکاری می‌کردند، عبارت‌اند از: سید احمد خان سارنگی (خواننده)،
درویش خان (نوازندۀ تار و شاگرد میرزا حسینقلی)، باقر خان رامشگر (نوازندۀ کمانچه و داماد میرزا حسینقلی)،
و میرزا اسدالله اتابکی (نوازندۀ تار و سنتور و شاگرد میرزا حسینقلی).

نزدیک به ۱۵ روی صفحه از میرزا حسینقلی، اعم از تک‌نوازی و ساز و آواز، از این دوره باقی مانده است .
یک سال پس از نخستین تجربۀ ضبط صفحات گرامافون در تهران، میرزا ‌حسینقلی به عملی‌کردن پروژه‌ای مستقل اندیشید:
ضبط صفحه در پاریس. او و همکاران برگزیده‌اش، سید احمد خان ساوجی، میرزا اسدالله خان اتابکی، باقر خان رامشگر و محمدباقر (ضرب)،
طی قراردادی اشتراکی (منصور، ۶) با هامبارتسوم هایراپتیان، تاجر تبعۀ روس که پس از همین سفر نمایندگی کمپانی گرامافون را به ‌دست آورد،
برای ضبط صفحه در پاریس، از مسیر قفقاز و دریای سیاه راهی اروپای مرکزی شدند.
اینان در طول اقامتشان در پاریس، در دو استودیو به ضبط موسیقی پرداختند. به‌رغم مشکلاتی که در ادامۀ این سفر و پس از آن برای توزیع صفحه‌ها رخ ‌داد،
امروزه حدود ۱۸ روی صفحه از هنرنمایی میرزا حسینقلی، از این سفر، در دست است.
تک‌نوازیهای این ضبطها در زمرۀ بهترین نمونه‌های باقی‌مانده از هنر میرزا حسینقلی‌اند

ضبطهای ۱۹۱۲ م / ۱۳۳۰ ق

این گروه از ضبطها حاوی آخرین تجربۀ آقا حسینقلی در انتشار اثر صوتی است.
حدود ۱۳ روی صفحه از هنرنمایی وی اغلب به همراهی آواز جناب دماوندی متعلق به این دوره است.

آثـار

گذشته از آثار صوتی باقی‌مانده از آقا حسینقلی، دیگر آثار وی را می‌توان در دو گروه ساخته‌ها و تدوینها مورد بررسی قرار داد.

آثار تدوینی

ردیف هفت‌دستگاه:

بی‌شک مهم‌ترین اثر در این گروه مجموعه‌ای است که به‌عنوان «ردیف میرزا حسینقلی» شناخته می‌شود.
نواخته‌های میرزا حسینقلی در صفحه‌های گرامافون با آنچه شهنازی از ردیف وی روایت ‌کرده است، تفاوت زیادی ندارد.
به‌هر‌روی، تنها می‌توان دو گمان را در نظر گرفت:
یا میرزا حسینقلی از آغاز فراگیری تا تدریس ردیف به پسرش (یعنی تا آخر عمر)
هرچه را یاد گرفته بوده، بی‌کاستن و افزودن، حفظ و تدریس کرده است؛
و یا افزون بر آنچه فراگرفته بوده، خود نیز تغییراتی مجاز و در دایرۀ سنت ــ چه در کاستن و چه در افزودن ــ در آنها روا داشته است.

بر‌اساس گمان دوم، باید پذیرفت تدوین و طراحی کارگان خاص نوازندگی میرزا حسینقلی، که با عنوان «ردیف میرزا حسینقلی» از آن یاد می‌کنیم،
محصول این «صاحب مدرسه‌ شدن» وی و نتیجۀ این فرایند است.
شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد ردیف میرزا حسینقلی در زمان حیاتش نیز با ردیف برادرش میرزا عبدالله متفاوت بوده است؛
پس باید پذیرفت که تدوین این مجموعۀ ویژه و خاص در طول سالها اتفاق افتاده است.
مهم‌ترین راوی «ردیف میرزا حسینقلی» فرزند او، علی‌اکبر شهنازی است. وی در سالهای ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ ش
دورۀ کامل این ردیف را در ادارۀ فرهنگ و هنر وقت ضبط کرد. جز او، موسیقی‌دانان دیگری نیز در روایت این ردیف کوشیده‌اند.

علی‌نقی وزیری (ص ۴۴۲)، ۴ سال پیش از مرگ میرزا حسینقلی، یک دوره ردیف وی را با کمک محمدرضا سالار معظّم،
و نیز دورۀ کامل ردیف میرزا عبدالله را نگاشته است (خالقی، ۳۵۳-۳۵۵).
همچنین قسمتهایی از ردیف آقا حسینقلی با اجرای علی‌محمد فخام‌الدولۀ بهزادی، شاگرد وی، به دست ما رسیده است
دو مجموعۀ مستقل دیگر نیز از نگارش این ردیف، بر‌اساس تعلیمات و اجرای علی‌اکبر شهنازی، موجود است.

رضا وهدانی و داریوش پیرنیاکان که هر دو از شاگردان شهنازی بودند، به‌ترتیب در سالهای ۱۳۷۶ و ۱۳۸۰ ش،
این دو نگـارش را در قـالب دو کتاب منتشر کرده‌اند
برای شناخت دقیق‌تر ردیف میرزا حسینقلی، در کنار مقایسۀ دو منبع مذکور، باید به مقایسۀ نمونه‌های صوتی باقی‌مانده
از این ردیف در شکلهای مختلف نیز پرداخت. این گروه از نمونه‌ها تا سطح اطلاعات کنونی شامل ۳ دسته‌اند:
نواخته‌های خود میرزا حسینقلی، اجرای شهنازی، و سرانجام نمونه‌های باقی‌مانده از ایام پیری علی‌محمد فخام بهزادی.

نواخته‌های آقا حسینقلی و فخام اجرای کامل یک دوره ردیف دستگاه یا آوازی خاص نیستند.
شرایط ضبط و دلیلهای متعدد دیگر، این دو را از روایت شهنازی، که کوششی است برای ارائۀ تمامی یک میراث، متمایز می‌کنند؛
اما از جنبه‌هایی دیگر، نواخته‌های میرزا و اجرای فخام به یکدیگر شبیه‌ترند.

آثار ساخته‌شده

بی‌شک میرزا حسینقلی ساخته‌هایی داشته است. اگرچه سنت آهنگ‌سازی موسیقیِ پیش از دستگاهی
در دورۀ قاجار تا ظهور انقلاب مشروطه از رمق افتاده بود، اما گهگاه طبع‌آزماییهایی، آن‌هم در شکل تصنیف، نزد موسیقی‌دانان دیده می‌شد.
اگرچه آهنگ‌سازان تصنیفهای قدیمی اغلب ناشناخته‌اند، اما در بعضی موارد نام برخی موسیقی‌دانان به‌عنوان سازنده به ما رسیده است،
مانند تصنیف ماهور از آقا علی‌اکبر فراهانی و تصنیفهای سماع‌حضور . به همین ترتیب، آهنگ‌سازی قطعات سازی یا تقریباً فراموش شده بود
و یا آن‌قدر مهم تلقی نمی‌شد که سازنده را به یاد بسپارند.

اطلاعات ما از ساخته‌های میرزا حسینقلی در چنین موقعیتی صورت می‌گیرد.
چهارمضرابهای خاص وی در آغاز دستگاههایی چون چهارگاه و ماهور
مقدمه‌ای ضربی در ماهور که صفوت به نقل از سعید هرمزی منتشر کرده (ص ۳۹)، و نیز «گریلی شستی» که نوعی قطعۀ اقتباسی است،
از آثار صرفاً سازی او به ‌شمار می‌آیند. البته با اینکه فخام در اجرای ردیف چهارگاه میرزا حسینقلی، این چهارمضراب را می‌نوازد ،
در روایت شهنازی، هیچ‌یک از این دو وجود ندارند. چهارمضرابهای چهارگاه و ماهور که از‌نظر طراحی و تکنیک یکسان‌اند،
در دو صفحۀ گرامافون به‌ترتیب توسط خود آقا حسینقلی و شاگردش، درویش خان، در اولین نوبت ضبط صفحه در تهران ضبط شده‌اند.

همچنین حداقل از دو تصنیف ساختۀ میرزا حسینقلی با‌خبریم:
تصنیف چهارگاه «شهِ ما رفته سفر» که توسط خود آقا حسینقلی و نوازندۀ تنبکش در صفحه خوانده و نواخته شده است ؛
و دیگری تصنیفی در شوشتری که این بار نه از طریق سازوکارهای موسیقی سنتی که از مسیر موسیقی نظام برای ما باقی‌مانده است،
در صفحه‌ای منحصربه‌فرد با عنوان «تصنیف آقا حسینقلی» که یک سال پیش از سفر پاریس میرزا حسینقلی، یعنی در ۱۹۰۶ م / ۱۳۲۴ ق،
در همان شهر، توسط گارد جمهوری پاریس اجرا، و توسط شرکت بِکا رکورد منتشر شده است (منصور، ۲۴).

این قطعه اگرچه عنوان تصنیف دارد، برای ارکستر تنظیم شده است و خبری از صدای انسانی در آن نیست.
مهم‌ترین نکته در تنظیم این قطعه، تداعی رعایت فرم آواز و جواب آواز است. هر بار، پس از اینکه فلوت عبارتی را می‌نوازد،
ارکستر همان را تکرار می‌کند، روشی که در اجرای تصنیفهای قدیمی در صفحه‌ها بارها می‌توان شنید .

ویژگیهای هنری، سبک و تأثیرگذاری

میرزا حسینقلی بی‌شک تأثیرگذارترین نوازندۀ تار پایان سدۀ ۱۳ ق است.
تقریباً تمامی تارنوازی سدۀ حاضر، مستقیم یا غیر‌مستقیم، وام‌دار او ست.
برخی از فنون و ویژگیهای مرسوم و معمول تارنوازیِ امروز به نام وی شناخته شده‌اند.
مورد یادشده از رسالۀ میرزا شفیع شاهد این نکته است. شاگردان آقا حسینقلی، به تأثیر از استادشان،
اغلب نوازندگانی توانا و حرفه‌ای‌اند.
بسیاری از آنها را بعدها در ضبط صفحه، و آموزش تارنوازی فعال و تأثیرگذار می‌یابیم.

 برخی از این شاگردان عبارت‌اند از:

فرزندانش، علی‌اکبر و عبدالحسین شهنازی؛
باقر خان رامشگر، که مشحون می‌گوید در شناخت گوشه‌ها و آوازها از میرزا حسینقلی استفاده کرده است (ص ۵۴۵)؛ ارفع‌الملک؛
غلامحسین درویش؛
میرزا غلامرضا شیرازی؛
باصرالدولۀ راد؛
علینقی وزیری؛
علی‌محمد فخام بهزادی (فخام‌الدوله)؛
یحیى خان قوام‌الدوله‌ای؛
آقا رضا خان، داماد میرزا حسینقلی؛
اسماعیل ساقی، فرزند داوود شیرازی که خود از هنرمندان زمانش بوده است؛
خلیل فهیمی (فهیم‌الملک)؛
یوسف فروتن؛
جهانشاه میرزا بیابانی؛
محسن میرزا ظلی؛
سلطان مجید ‌میرزا رخشانی؛

شهاب دفتری؛
سراج؛
محمدرضا سالار معظّم؛
مرتضى نی‌داوود؛
معزالدین غفاری و حسینقلی غفاری، فرزندان کمال‌الملک؛
محمود وقار؛
نسقچی‌باشی؛
میرزا امان‌الله امانی؛
کمال‌زاده، فرزند سید کمال‌حسین بختیاری؛
اسدالله سرور کرمانی (سرور حضور)؛
و حاج غلامرضا معروف به گاوی (حقیقت، ۲ / ۹۷۳).

مهم‌ترین خصوصیات نوازندگی میرزا حسینقلی در دو گروه قابل بررسی است:چ

گروه اول خصوصیات تارنوازی زمان وی است،و دیگری آنچه به هنر نوازندگی او اختصاص می‌یابد.
در گروه اول، باید گفت آقا حسینقلی مانند نوازندگان هم‌عصر و پیش از خود تار را بر روی سینه قرار می‌دهد.
وحید بصام نشان می‌دهد که از‌نظر فنی و اسناد، این نظر که نوازندگان آن عصر، تنها برای عکس تار را بر سینه گذاشته‌اند، پذیرفتنی نیست
همچنین از آنجا که سیم ششم تار (سیم مشتاق) را درویش خان بـه تـار اضـافه می‌کنـد (خـالقی، ۲۱۱؛ نیـز نک‍ : مشحون، ۵۷۶)،
همۀ نوازندگان پیش از او از تار پنج‌سیم استفاده می‌کرده‌اند.

آقا حسینقلی نیز به همین سیاق از چنین تاری استفاده می‌کرده است، و البته به نظر می‌آید به دلیلهای زیبایی‌شناسانۀ سبکی،
تارهای شش‌سیم را نمی‌پسندیده است (ستایشگر، ۵۴۲). افزون بر آن، به نظر می‌رسد آقا حسینقلی نیز مانند میرزا عبدالله
و دیگر نوازندگان هم‌دوره‌اش در طول دستۀ تار از ۲۲ پرده استفاده می‌کرده است .

در گروه دومِ خصوصیات نوازندگی میرزا حسینقلی نیز، گرچه پاره‌ای از خصوصیات را به‌طور عام و نزد دیگر نوازندگان آن دوره می‌بینیم،
اما میرزا در آنها به‌راستی سرآمد است . پیوستگی و ریز ممتد از این دسته ویژگیها ست؛
درحالی‌که اساساً جمله‌های آوازی در سبک میرزا حسینقلی سرعت بالایی دارند و با توجه به استفاده از ریزهای ممتد و متنوع در بین جمله‌ها،
این نظر که سرعت بالای نوازندگی‌ وی به‌سبب مدت زمان اندک صفحه‌های آن دوره بوده است، غلط به نظر می‌آید.
نقل‌قولهایی که از اشتباه‌گرفتن صدای ساز او با کمانچه به ما رسیده است (مشحون، ۵۷۴)،
جز با استفاده از ریز در بافت و پیوستگی‌ای کامل ممکن نیست،
همان که در صفحه‌ها هم می‌توان شنید.

عبارتهای موسیقی نیز به‌شکل پیوسته طراحی شده‌اند. سیرهای ممتد از بم به اوج و یا برعکس، پیوسته و بدون پَرش است.
این عبارتها، اعم از تحریرها و غیرتحریرها، همگی کاملاً سازی است و اثری از جمله‌ها و عبارتهای آوازی در آنها نیست.
ارائۀ عبارتهای موسیقایی در تار میرزا حسینقلی هیچ‌گاه خالی و بدون تزیین نیست.
استفاده از دوبل‌سیمها در غلتها و اشاره‌ها، و جزئیات بی‌شمار از مشخصات نوازندگی بی‌مانند میرزا حسینقلی است.

مآخذ

وب سایت دایره المعارف ایرانی و اسلامی

www.cgie.org.ir

نوشته آقا حسینقلی اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.