قبل ازاینکه به معرفی آقا علی اکبر فراهانی بپردازیم لازم است توضیح مختصری خدمت دوستان عرض کنیم
در رابطه با تاریخ موسیقی ایران و سرگذشت موسیقی ایران دوستان و اساتید زیادی رساله های گوناگونی
تهیه ودر مقطع دکتری ارائه نموده اند.اما آن چیزی که معلوم است این است که اطلاعات و منابع موثقی برای
دوره قبل از قاجار در دست نیست.

به همین دلیل با توجه به اینکه قصد ما این است که در سلسله نوشته هایی ازآنجایی شروع کنیم که به شکل روشن
ردیف موسیقی ایرانی شکل گرفته وادامه پیدا کرده تا به امروز بپردازیم.

بر همین اساس ابتدای نظر را بر آقا علی اکبر فراهانی متمرکز می کنیم و به قبل از ایشان اشاره ای نمی کنیم

دوستان علاقه مند برای تحقیق در رابطه با قبل از شکل گیری نظام دستگاهی موسیقی می توانند به 2 رساله ی دکتری
1-دکتر هومن اسدی و 2-محسن محمدی رجوع کنند.

همچنین رساله ی بسیار خوبی هم توسط دکتر سید حسین میثمی مربوط به دوران صفویه نیز منتشر شده است.

اما همانطور که عرض شد قصد ما تاریخ نگاری نیست بلکه صرفا می خواهیم از یک نقطه نسبتا نزدیک و قابل درک برای کسانی که
ردیف موسیقی را کار میکنند شروع کنیم و سلسه ی شاگرد و استادی را در این مسیر حداقل برای تار و سه تار به نظم در بیاوریم.

امیدوارم سودمند باشد.

علی‌اکبر فراهانی

علی‌اکبر فراهانی معروف به آقا علی‌اکبر (زادهٔ ۱۲۳۶ یا ۱۲۴۲ قمری– درگذشتهٔ ۱۲۷۸ قمری)،

یکی از برجسته‌ترین نوازندگان دربار ناصرالدین شاه و استاد نواختن تار بود.

وی صاحب سه پسر بود. پس از مرگ زودهنگام او، برادرزاده‌اش آقا غلامحسین فراهانی جانشین او در دربار شد و با همسر وی ازدواج کرد
و به پسران او نواختن آموخت. آقا حسینقلی و میرزا عبدالله فراهانی در زمان فوت او کودک بودند و موسیقی را نزد آقا غلامحسین فراهانی فرا گرفتند.

داریوش پیرنیاکان معتقد است او در اوایل دوران «ناصرالدین‌شاه» به درخواستِ «امیرکبیر»همراه با خانواده اش از فراهان به تهران آمد.
خاندان وی به «خاندان هنر» معروف است به این دلیل که بنیان‌گذاری و تکوین ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی را منسوب به آنان می‌دانند.

از دوران صفویه تا آمدن وی به دربار، اطلاع زیادی از موسیقی دستگاهی به جا نمانده‌است.
 آقا علی‌اکبر از جمله نوازندگانی بود که به آهنگ ها و دستگاه های موسیقی قدیم آشنایی داشت.
وی در زمینه نوازندگی سرآمد عصر خویش بود. عارف قزوینی در دیوان خود به او اشاره کرده و می‌نویسد:
آقا علی‌اکبر بی‌اندازه مورد تشویق و محبت شاه بوده به طوری که اغلب وقت را در مصاحبت شاه گذرانیده و
او را از نغمات عالی و بی‌نظیرِ ساختهٔ خود، سرمست نگاه می‌داشته‌است.

از عجایب اینکه درجه و میزان هنر استاد
به حدی بود که کسی را یارای مخالفت یا جرأت حسادت با او نبوده و اخلاقاً هم طوری با اطرافیان شاه می‌زیسته
که محبوب همه واقع و مورد توجه عموم قرار گرفته بود. از سیمای وی نقاشی ای در دست است که
در سال ۱۸۵۶ میلادی برابر با ۱۲۷۳ قمری، رسم شده که به گفته خالقی در آن زمان وی باید ۴۰ یا ۴۵ ساله می‌بوده باشد.

آقا حسینقلی فراهانی و میرزا عبدالله فراهانی

آقا حسینقلی فراهانی و میرزا عبدالله فراهانی هر دو از نوازندگان به نام تار، پسران او بودند که
سنت او را زنده نگه داشته و به شاگردانِ خود منتقل کردند و خود این شاگردان نیز موسیقی‌دانان و نوازندگانِ موسیقی سنتی
نسل بعد را تربیت کردند. وی همچنین پدربزرگ علی‌اکبر شهنازی نوازنده سرشناس تار است.
از وی در موزه مفاخر استان مرکزی یاد شده‌است.

همچنین در سفرنامه پولاک و در کتاب «سه سال در ایران» ژوزف آرتور گوبینو از او به عنوان بهترین نوازندهٔ تار یاد شده‌است.
نقل شده‌است که پس از نماز شب یکی از سوره‌های قرآن را می‌نواخته که شنوندگان تشخیص داده‌اند سوره یس بوده‌است.
برخی معتقدند، آقا علی‌اکبر زاده منطقه فراهان است ولی در مورد زندگی وی پیش از آمدن به تهران اطلاعی در دست نیست.
همچنین روشن نیست که وی موسیقی را از کجا فرا گرفته‌است.

منابع:

سرگذشت موسیقی ایران -روح الله خالقی
ویکی پدیا

نوشته آقا علی اکبر فراهانی اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

میرزا عبدالله فراهانی در سال 1222 شمسی در شیراز دیده به جهان گشود.

میرزا عبدالله، فرزند آقاعلی‌اکبر خان فراهانی، نوازندهٔ تار دوران ناصرالدین‌شاه و پدر احمد عبادی نوازندهٔ بزرگ سه‌تار بود.
وی نخستین آموزش‌های خود را نزد برادر بزرگترش میرزا حسن گذراند
و پس از آن نزد پسر عمو و ناپدری‌اش آقا غلامحسین فراهانی
آموزش‌های خود را تکمیل کرد و به برادر کوچک‌تر خود آقا حسینقلی فراهانی هم آموخت.

ابتکار ساختن برخی قطعات ضربی

ابتکار ساختن برخی قطعات ضربی از اوست که در قطعات مجلسی توأم با آواز پس از اجرای چند گوشه،
برای تنوع قطعه ضربی می‌نواخت.
مضراب ریز و تک مضراب‌ها در ساز او در تعادل و جملات موسیقی او منظم است و در همراهی با آواز
پس از آن که خواننده بیتی را خاتمه می‌دهد،
او خود گوشه جدیدی را شروع کرده‌است و خواننده را هدایت می‌کند.

در حفظ وزن قطعه دقیق بوده و غالباً نوازندگی خود را با قطعه تند رنگ مانندی پایان می‌داد.
رنگ‌های او متنوع است و با آنکه آثار ضبط شده از او مربوط به حدود ۶۵ سالگی بوده
ولی پنجهٔ او روان و قطعات را راحت اجرا کرده‌است.

میرزا عبدالله یکی از تأثیرگذارترین اساتید موسیقی کلاسیک ایرانی بود

به دلیل تمایل او به گردآوری رپرتوار بزرگی از قطعات سنتی،
وبه دلیل روحیه سخاوتمند و تمایل او به آموزش دیگران، روایت خاص او از موسیقی ایرانی،
به شناخته شده‌ترین و پرکاربردترین روایت درمیان موسیقیدانان ایرانی معاصر تبدیل شده‌است.

ارتباط او با آئین بهائی و طریقت‌های عرفانی، قطعاً در آزاداندیشی،
سخاوت و تمایل او به گسترش اساس سنت موسیقی، چه در محتوا و چه در عمل، تأثیرگذار بوده‌است.
شهرت او به بردباری، صبر، سخاوت، معنویت و فروتنی توسط هنرمندان امروزی به
عنوان الگویی برای یک موسیقی‌دان واقعی در نظر گرفته می‌شود.

مکاتباتی که او از عبدالبهاء دریافت کرد، حاکی از حفظ و گسترش سنت موسیقی کلاسیک بود،
بر ارتقا و گذار آن از دلمشغولی‌هایی چون رنج، اندوه و تأسف به موضوعاتی چون امید، وصل،
و شادی معنوی تأکید داشت وبی‌گمان سنت موسیقایی ایران و پیشه نوازندگی در آیین بهائی را مشروعیت بخشید.

میرزا عبدالله یقیناً در اجراها، تدریس و تحول ردیف، به دنبال این توصیه‌ها بود
و توانست تأثیر زیادی بر نسل‌های آتی موسیقی‌دانان بگذارد.
تلاش‌های او موسیقی ایرانی را بر پایه‌ای مستحکم شکوفا نمود
و وی را به چهره‌ای مهم در احیای هنر و فرهنگی که از ایرانِ قرن نوزدهم برخاسته بود تبدیل کرد.

داستان نوشتن ردیف میرزا عبدالله

روح‌الله خالقی در جلد دوم از کتاب خود به نام «سرگذشت موسیقی ایران»
داستان نوشتن ردیف میرزا عبدالله را چنین نقل می‌کند که
کلنل علینقی وزیری که با ابراهیم آژنگ رئیس یکی از گروه‌های موسیقی آشنایی داشته
موضوع به نت درآوردن ردیف میرزا عبدالله را با وی در میان می‌گذارد.
ابراهیم خان هم که علاقه داشته ردیف یکی از استادان معاصر خود را بنویسد استقبال کرده و قرار می‌شود
که به اتفاق، نزد میرزا عبدالله بروند.

وزیری می‌گوید:

«همراه ابراهیم خان به خانه میرزا عبدالله رفته و خدمت استاد رسیدیم. من مقصود خود را اظهار داشتم
و یکی از دوستان استاد که مرد سالخورده‌ای بود شگفت زده شد و پرسید مگر چنین کاری ممکن است؟
میرزا عبدالله با نهایت مهربانی خوشحال شد اما نسبت به اصل موضوع شک داشت که شاید این کار مقدور نباشد!
من گفتم امتحان فرمایید. استاد پذیرفت تار را برداشت و شروع به نواختن شور بالا دسته کرد.
من هم شروع به نوشتن کردم تا در حدود یک صفحه شد.

من از استاد درخواست کردم اگر اجازه بفرمایند هفته‌ای یکی دو مرتبه این کار را ادامه بدهیم.
ایشان قبول کرد اما گفت حالا معلوم نیست چیزی که شما نوشته‌اید همان باشد که من زده‌ام.
من هم تار را برداشتم و نوشته‌های خود را دقیقاً نواختم و چون با تار آشنا بودم مضرابها را هم نوشته بودم
و حتی چپ و راستها را هم همان‌طور که استاد زده بود نواختم.

وقتی نواختن صفحه تمام شد استاد و بیان الممالک که آنجا حضور داشت تحسین کردند و مقرر شد این کار ادامه یابد.
به‌علاوه استاد از من پرسید که غرض شما از نوشتن ردیف چیست؟
عرض کردم منظور اینست که آثار شما حفظ شود و اگر شرایط فراهم بود بنام خود شما چاپ شده و دیگران استفاده کنند.

میرزا عبدالله از آنجا که مرد پاک‌سرشت و بی حسادتی بود پذیرفت در حالی که می‌دانستم استادان دیگر این رویه را ندارند.
در نهایت این کار تقریباً هجده ماه طول کشید و من همه ردیف هفت دستگاه میرزا عبدالله را بدین شکل نوشتم.»

شاگردان

از شاگردان او می‌توان مهدی‌قلی هدایت، فرصت شیرازی، ابوالحسن صبا، حسین هنگ‌آفرین، سید حسین خلیفه،
مهدی‌خان صلحی، اسماعیل قهرمانی، سید مهدی دبیری، حاج آقا مجرد ایرانی و فرزندش احمد عبادی را نام برد.

وی با تجدید نظر در دستگاه‌های دوازده‌گانه موسیقی ملی ایران و ادغام بعضی از آن‌ها با هم،
هفت دستگاه کامل و مجزا پدیدآورد که این هفت دستگاه توسط سه تن از شاگردانش به نام‌های:
میرزا نصیر، فرصت شیرازی و مهدی‌قلی هدایت طی هفت سال نت‌نویسی شد.

میرزا عبدالله، در نواختن تار هم استاد بود، ولی شهرت وی بیشتر در نواختن سه‌تار است.
او چهار فرزند به نامهای مولود، ملوک، جواد و احمد داشت که همه آن‌ها با موسیقی مأنوس بودند.
همچنین هوشنگ سیحون معمار برجسته ایرانی نوه دختری وی است.

آثار

میرزا عبدالله تنها در سال ۱۲۸۴ خورشیدی صفحاتی را با همکاری کمپانی گرامافون ضبط می‌کند که تنها آثار شنیداری از وی می‌باشد
که باقی مانده‌است که در ابتدا در مجموعه‌ای به نام گنج سوخته به کوشش فرهنگ رجایی و بعدها به صورت تکمیل شده در مجموعه‌ای به نام
گلبانگ سربلندی به کوشش بهمن کاظمی، وهرز پوراحمد و مهدی فراهانی منتشر شد.

کتاب «ردیف سازی موسیقی سنتی ایران» شامل ردیف میرزا عبدالله به روایت نورعلی برومند با نت‌نویسی ژان دورینگ و در سال ۱۳۷۰
با ترجمهٔ پیروز سیار به زبان فارسی، را انتشارات سروش منتشر کرد.

وی در سال ۱۲۹۷ خورشیدی در سن ۷۵ سالگی در تهران درگذشت.

منابع:

1- کتاب «سرگذشت موسیقی ایران» اثر روح‌الله خالقی
2- ویکی پدیا

نوشته میرزا عبدالله فراهانی اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.