سه‌تار یکی از سازهای سنتی ایرانی با صدای لطیف و دل‌نشین است که جایگاه ویژه‌ای در موسیقی کلاسیک ایران دارد. در این مقاله به بررسی اجزای سه‌تار و عملکرد هر بخش در تولید و تقویت صدا می‌پردازیم.

 اجزای اصلی ساز سه‌تار

• کاسه سه‌تار (طنین‌ساز) کاسه سه‌تار معمولاً از چوب درخت توت یا گردو ساخته می‌شود و وظیفه اصلی آن تقویت صدای سیم‌ها است. این بخش به دو صورت یک‌تکه یا ترکه‌ای ساخته می‌شود و نقش مهمی در کیفیت طنین دارد.
• صفحه رویی سه‌تار صفحه‌ای نازک از چوب که روی کاسه قرار می‌گیرد و دارای سوراخ صداست. این صفحه نقش کلیدی در خروج و طنین صدا دارد و کیفیت آن تأثیر مستقیم بر شفافیت صوتی ساز دارد.
• دسته سه‌تار دسته محل قرارگیری پرده‌ها و سیم‌هاست. معمولاً از چوب گردو ساخته می‌شود و حدود ۲۸ پرده روی آن بسته می‌شود. این پرده‌ها امکان اجرای ربع‌پرده‌ها در موسیقی ایرانی را فراهم می‌کنند.
• سرپنجه و گوشی‌ها در انتهای دسته قرار دارد و محل نصب گوشی‌هاست. گوشی‌ها برای کوک کردن سیم‌ها استفاده می‌شوند و نقش مهمی در تنظیم کشش سیم‌ها دارند.
• شیطانک سه‌تار قطعه‌ای کوچک در ابتدای دسته که سیم‌ها از روی آن عبور می‌کنند. وظیفه آن تنظیم ارتفاع سیم‌ها و انتقال ارتعاشات به دسته است.
• سیم‌های سه‌تار سه‌تار امروزی دارای چهار سیم است. سیم چهارم توسط مشتاق علی‌شاه اضافه شد و به نام سیم مشتاق شناخته می‌شود.
• خرک سه‌تار خرک روی صفحه قرار دارد و سیم‌ها از روی آن عبور می‌کنند. این قطعه ارتعاشات سیم‌ها را به کاسه منتقل کرده و در تولید صدای ساز نقش اساسی دارد.
• سیم‌گیر سه‌تار وظیفه ثابت کردن سیم‌ها در یک سر ساز را بر عهده دارد و امکان ایجاد کشش با کمک گوشی‌ها را فراهم می‌کند.
• گوشی‌های سه‌تار سر دیگر سیم‌ها به گوشی‌ها متصل می‌شود. گوشی‌ها مانند پیچ عمل کرده و میزان کشش سیم‌ها را تنظیم می‌کنند. این فرآیند همان کوک سه‌تار است و ثابت نگه داشتن کوک نیز از وظایف مهم گوشی‌هاست.

نوشته ساختمان سه‌تار اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

تاریخچه سه تار: سفری از گذشته تا امروز

سه تار، این ساز دلنشین ایرانی، ریشه‌های عمیقی در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد. اگرچه شکل امروزی آن حاصل تحولات و تغییرات بسیاری در طول زمان است، اما می‌توان ریشه‌های آن را در سازهای باستانی مانند تنبور و دوتار جستجو کرد.

ریشه‌های باستانی

قدیمی‌ترین نمونه‌های سازهایی شبیه به سه تار را می‌توان در نقاشی‌های دیواری برخی از تمدن‌های باستانی مانند مصر یافت که قدمتی چند هزار ساله دارند. البته این سازها از نظر شکل و ساختار با سه تار امروزی متفاوت بوده‌اند، اما نشان می‌دهند که ایده ساخت سازهای زهی و مضرابی از دیرباز در ذهن بشر وجود داشته است.

تحولات تاریخی

سه تار در طول تاریخ خود، تحولات بسیاری را تجربه کرده است. برخی از مهم‌ترین این تحولات عبارتند از:

• افزودن سیم چهارم: یکی از مهم‌ترین تغییرات در تاریخ سه تار، افزودن سیم چهارم به آن بود. این تغییر به مشتاق علیشاه کرمانی نسبت داده می‌شود و به همین دلیل، سیم چهارم را سیم مشتاق نیز می‌نامند.
• توسعه تکنیک‌های نوازندگی: با گذشت زمان، تکنیک‌های نوازندگی سه تار نیز پیچیده‌تر و متنوع‌تر شده‌اند. نوازندگان بزرگی مانند میرزا عبدالله، درویش خان و ابوالحسن صبا نقش مهمی در توسعه این تکنیک‌ها داشته‌اند.
• تبدیل شدن به سازی محبوب: در گذشته، سه تار بیشتر در میان طبقه اشراف و هنرمندان رواج داشت. اما با تلاش استادانی مانند میرزا عبدالله، این ساز به تدریج در میان مردم عادی نیز محبوب شد و به یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی تبدیل شد.

سه تار در موسیقی ایرانی

امروزه سه تار یکی از مهم‌ترین سازهای موسیقی ایرانی است و در بسیاری از سبک‌های موسیقی ایرانی از آن استفاده می‌شود. صدای گرم و لطیف سه تار، آن را به سازی مناسب برای اجرای موسیقی‌های صوفیانه، کلاسیک و حتی برخی از سبک‌های موسیقی مدرن تبدیل کرده است.

ویژگی‌های منحصر به فرد سه تار

• صدای گرم و لطیف: صدای سه تار بسیار دلنشین و آرامش‌بخش است و به همین دلیل، برای اجرای قطعات آرام و ملایم بسیار مناسب است.
• قابلیت اجرای تکنیک‌های متنوع: سه تار به دلیل ساختار خاص خود، قابلیت اجرای تکنیک‌های متنوعی را دارد. از جمله این تکنیک‌ها می‌توان به مضراب‌کوبی، پرده‌گیری و ویبراسیون اشاره کرد.
• حجم صدای مناسب: صدای سه تار نسبت به سازهای دیگر مانند تار، حجم کمتری دارد. اما همین حجم صدای کم، به سه تار لطافت و ظرافت خاصی بخشیده است.

نتیجه‌گیری

سه تار، میراثی گران‌بها از موسیقی ایرانی است که در طول تاریخ تحولات بسیاری را تجربه کرده است. این ساز با صدای گرم و لطیف خود، همچنان جایگاه ویژه‌ای در دل موسیقی‌دوستان دارد و به عنوان یکی از نمادهای موسیقی ایرانی شناخته می‌شود.

آیا می‌خواهید در مورد یک جنبه خاص از تاریخچه سه تار بیشتر بدانید؟

نوشته پیشینه ی تاریخی سه تار اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

ساخت سه تار، نیازمند دقت، حوصله و مجموعه ای از ابزار و مواد خاص است. در ادامه، به برخی از مهم ترین ابزار و مواد مورد نیاز برای ساخت این ساز دلنشین اشاره می‌کنیم:

چوب‌ها

چوب چیست

ساختار داخلی چوب

چوب، ماده‌ای طبیعی و زنده است که از تنه درختان به دست می‌آید. ساختار داخلی چوب بسیار پیچیده و جالب است و درک آن به ما کمک می‌کند تا بهتر از این ماده طبیعی استفاده کنیم.

اجزای اصلی چوب

چوب از سه جزء اصلی تشکیل شده است:

1. سلولز: سلولز اصلی‌ترین جزء سازنده دیواره سلولی گیاهان است و به چوب استحکام و مقاومت می‌دهد.
2. لیگنین: لیگنین ماده‌ای چسبنده است که سلول‌های چوبی را به هم متصل می‌کند و به چوب سختی و مقاومت در برابر پوسیدگی می‌دهد.
3. همی سلولز: همی سلولز نوعی قند پیچیده است که به همراه سلولز و لیگنین در دیواره سلولی گیاهان وجود دارد.

حلقه‌های رشد درخت

اگر تنه درختی را به صورت عرضی برش دهیم، حلقه‌های متحدالمرکزی را مشاهده می‌کنیم که به آن‌ها حلقه‌های رشد می‌گویند. هر حلقه نشان دهنده یک سال رشد درخت است. بخش روشن‌تر هر حلقه نشان دهنده رشد سریع‌تر در بهار و تابستان و بخش تیره‌تر نشان دهنده رشد کندتر در پاییز و زمستان است.

قسمت‌های مختلف چوب

چوب به طور کلی به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

• چوب درون (Heartwood): این بخش از چوب قدیمی‌تر و تیره‌تر است و سلول‌های آن مرده‌اند. چوب درون نقش پشتیبانی از درخت را دارد و در برابر پوسیدگی مقاوم‌تر است.
• چوب برون (Sapwood): این بخش از چوب جوان‌تر و روشن‌تر است و سلول‌های آن زنده هستند. چوب برون وظیفه انتقال آب و مواد غذایی در درخت را بر عهده دارد.

ساختار میکروسکوپی چوب

اگر یک تکه چوب را زیر میکروسکوپ قرار دهیم، سلول‌های مختلفی را مشاهده می‌کنیم که به صورت منظم کنار هم قرار گرفته‌اند. این سلول‌ها وظایف مختلفی مانند انتقال آب و مواد غذایی، ذخیره مواد و ایجاد استحکام را بر عهده دارند.

اهمیت شناخت ساختار چوب

شناخت ساختار داخلی چوب به ما کمک می‌کند تا:

• چوب مناسب را برای کاربردهای مختلف انتخاب کنیم: مثلاً چوب‌های سخت برای ساخت مبلمان و چوب‌های نرم برای ساخت کاغذ مناسب‌تر هستند.
• نحوه خشک کردن و نگهداری چوب را به درستی انجام دهیم: خشک کردن نادرست چوب می‌تواند باعث ترک خوردگی و تغییر شکل آن شود.
• روش‌های مختلف فرآوری چوب را بهتر بشناسیم: فرآیندهایی مانند رنگ‌آمیزی، روکش کردن و لاک زدن بر اساس ساختار چوب انجام می‌شوند.

کاربردهای چوب در زندگی روزمره

چوب به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود، در صنایع مختلفی کاربرد دارد. برخی از مهم‌ترین کاربردهای چوب عبارتند از:

• صنعت ساختمان: ساخت خانه‌ها، مبلمان، در و پنجره
• صنعت کاغذسازی: تولید کاغذ
• صنعت بسته‌بندی: ساخت جعبه و پالت
• صنعت موسیقی: ساخت سازهای موسیقی مانند گیتار، ویولن، پیانو و سه تار
• صنعت هنر: مجسمه‌سازی، معرق‌کاری، منبت‌کاری

به طور خلاصه، چوب یک ماده طبیعی و پیچیده است که ساختار داخلی آن نقش مهمی در خواص و کاربردهای آن دارد. با شناخت بهتر ساختار چوب، می‌توانیم از این ماده ارزشمند به بهترین شکل ممکن استفاده کنیم.

چوب های پر کاربرد در ساخت سه تار عبارتند تز:

توت ،گردو ،افرا ،فوفل ،عناب ،نارنج ،زرشک و…..
که از بین این چوب ها گردو و توت چوب های اصلی و مابقی در کنار چوبهای رنگیدیگر به عنوان تزئین استفاده می شود.

ابزارها

• اره: برای برش چوب‌ها
• سوهان: برای صاف کردن سطوح و ایجاد انحناها
• سمباده: برای صاف کردن سطوح و ایجاد سطحی صیقلی
• چسب چوب: برای چسباندن قطعات مختلف چوب
• مته: برای ایجاد سوراخ
• قالب: برای شکل دادن به بدنه سه تار
• خط‌کش و گونیا: برای اندازه گیری و رسم خطوط
• قیچی: برای برش قطعات کوچک
• پنس: برای نگه داشتن قطعات کوچک
• چکش: برای کوبیدن میخ و میخک
• اره مویی: برای برش‌های دقیق
• متر: برای اندازه گیری
• قیچی فلز: برای برش سیم‌ها

مواد دیگر

• سیم سه تار: معمولاً از سیم‌های فلزی با قطرهای مختلف استفاده می‌شود.
• استخوان: برای ساخت شیطانک، خرک و برخی از تزئینات
• لاک: برای محافظت از سطح چوب و ایجاد درخشندگی
• چسب چوب: برای چسباندن قطعات مختلف چوب
• موم: برای پرداخت نهایی سطح چوب

ابزارهای تخصصی

• اره فلکه: برای برش‌های دقیق و یکدست
• ماشین سمباده: برای صاف کردن سطوح بزرگ
• پرس: برای چسباندن قطعات بزرگ با فشار یکنواخت

توجه: این لیست، شامل تمام ابزار و مواد مورد نیاز برای ساخت سه تار نیست و ممکن است بسته به روش ساخت و نوع سه تار، ابزار و مواد دیگری نیز مورد نیاز باشد.

نکته: برای ساخت یک سه تار حرفه‌ای، بهتر است از ابزارهای با کیفیت و دقیق استفاده کنید. همچنین، توصیه می‌شود که قبل از شروع ساخت، با یک استاد سازساز مشورت کرده و آموزش‌های لازم را ببینید.

نوشته ابزار و مواد مورد نیاز برای ساخت سه تار اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

بسته به اینکه این ماده را در چه قسمتی بخواهیم مورد مطالعه قرار دهیم متفاوت می باشد و به طور کلی می توان ۳ تعریف برای آن به کار برد:

 ۱_۱.تعریف گیاه شناسی

چوب عبارت است از مجموعه ای از بافت های ثانویه لیگنینی شده گیاهان آوندی که در بین مغز و لایه زاینده(کامبیوم) ساقه، ریشه و شاخه ها قرار می گیرد
نظیر چوب درختان راش، صنوبر، گلابی، کاج ،انار ،چنار و غیره.

۱ _۲. تعریف تجاری

چوب عبارت است از قسمت داخلی ساقه، ریشه و شاخه وساقه درختان و درختچه‌ها که قابل تبدیل برای استفاده در مصارف گوناگون می باشد و می توان با کار کردن بر روی آن به ارزش و مرغوبیت آن افزود، نظیر تهیه تخته چندلایه از چوب راش.

 ۱_۳. تعریف صنعتی (فنی)

چوب عبارت است از ماده جامد متخلخل فیبری شکل، که دارای ساختمان یاخته ای سازمان یافته،هرسونایکسان و ناهمگن می باشد و با توجه به این موضوع و این که این ماده حاصل زندگی درخت و دائماً دستخوش تغییرات محیط است در یک گونه به خصوص هم ،خواص آن در زمان و مکان متفاوت تغییر می یابد.

در بین تعاریف مذکور تعریف صنعتی چوب برای ما بیشتر اهمیت پیدا می‌کند و در مباحث مختلف ازآن استناد می‌کنیم از این تعریف مشخص می شود که این ماده مانند هر موجود زنده از یاخته های بیشماری که هر دسته از آنها به بافت معینی اختصاص یافته و وظیفه به خصوص را انجام میدهند تشکیل یافته است با توجه به این تعریف چوب و خواص ویژه آن، این جسم دارای اختلافاتی با سایر مواد جامد می باشد که ذیلاً از آنها نام برده می شود

۱_چوب ناهمگن می باشد

چون اجزای تشکیل دهنده آن از انواع مختلف یاخته ها مثل فیبر ها ،اشعه چوبی، پارانشیم، آوند ها و غیره می باشد. به علاوه هر یک از این عناصر در مواقع مختلف فصول رویش گیاهی شکل خاصی دارند (نظیر چوب بهاره و چوب تابستانه).

۲_چوب هرسونا یکسان می باشد

چون بافت های مختلف آن در جهات مختلف متفاوت قرار گرفته‌اند عده‌ای در جهت راستای درخت قرار دارند( آوند ها و الیاف) و عده‌ای در جهت عمود بر راستای درخت قرار گرفته‌اند (اشعه چوبی). از خاصیت هر سونا یکسان بودن و ناهمگنی چوب نتیجه گیری میشود که چوب دارای سه جهت میباشند: جهت طولی ،که در جهت  الیاف، آوند ها و فیبر ها در( پهن برگان) و تراکئید در (سوزنی برگان )می باشد، که در واقع موازی با طول درخت است. جهت مماسی، که با توجیه بهتر آن می‌توان گفت که چنانچه بخواهیم جز تشکیل دهنده چوب نظیر فیبر چوبی را از لحاظ ضخامت اندازه گیری کنیم جهت خط اندازه گیری ما به طور موازی با خط مماس بر دایره سالانه قرارمیگیرد.

و سرانجام جهت دیگر چوب، جهت شعاعی است که هم جهت با فقط فرضی مستقیمی است که از ناحیه پوست به ناحیه مغز درخت منتقل می‌شود .

۱_۴.روش کارکامبیوم

سلولهای کامبیوم قابلیت تقسیم دارند و در اثر تقسیم آنها به طرف داخل یک طبقه چوب و به طرف خارج یک طبقه آبکش به وجود می آید. هر یک از سلولهای کامبیوم ،در جهت موازی با محور درخت و عمود بر اشعه چوبی تقسیم می شوند و طبقات چوبی و آبکشی را به وجود می آورند. در ضمن باید دانست سلول هایی که توسط کامبیوم به طرف داخل و یا خارج به وسیله تقسیم به وجود می آیند و به ترتیب سلول های چوبی و آبکش را به وجود می‌آورند فوراً تغییر شکل نمی دهند.

کامبیوم از دونوع سلول تشکیل میشود:

الف_سلولهای دوکی شکل

که در جهت طول درخت کشیده می باشند و عناصر طولی بافت های چوبی را به وجود می‌آورند (مانند آوند ها، فیبرها و غیره)

 ب_ سلول مادری پره ها

که به مراتب از سلولهای دوکی شکل کوچکتر هستند و از طرف خارج پره های بافت آبکشی و از طرف داخل پره های بافت چوبی را به وجود می آورند.

به طور کلی باید در نظر داشت دسته های آبکش اولیه و دسته های چوبی اولیه در اثر فعالیت کامبیوم به وجود می آیند، به طوری که ایجاد دسته‌های آبکش اولیه به طور مغز گرا صورت می‌گیرد ولی تولید دستگاه های چوبی اولیه مغز گریز می باشد یعنی اولین سلول های این بافت در مجاور مغز ظاهر می گردد و به تدریج به طرف خارج منتشر می گردند.

بافت های اولیه

بافت هایی که در اثر فعالیت مریستم ابتدایی تا ظهور کامبیوم به وجود می‌آید باعث رویش طولی گیاه میشود به نام بافت های اولیه خوانده می‌شوند و این مرحله رویش را رویش اولیه می گویند رویش اولیه در یک ساقه تا زمانی ادامه می یابد که درخت به حداکثر بلندی طبیعی خود برسد و بعد از آن به جای جوانه انتهایی نوک ساقه، جوانه های انتهای شاخه های فرعی به رشد خود ادامه می دهند.

پس از این مرحله به طوری که گفته شد کامبیوم شروع به فعالیت می کند یعنی سلولهای آن در جهت موازی با محور ساقه و عمود بر اشعه وسطی تقسیم می شوند و در هر دوره رویش گیاهی یک طبقه چوب به طرف داخل و یک طبقه آبکش به طرف خارج تولید می نماید و به همین روش در دوره رویش گیاهی سال‌های بعد طبقات جدید چوب و آبکش تشکیل می شود و بر قطر ساقه افزوده می گردد.

بافت های ثانویه

همانطور که در مورد رشد اولیه بیان گردید، در این مرحله نیز طبقات چوبی و آبکش در هر دوره رویش گیاهی از فعالیت کامبیوم به وجود می آیند و به همان شکل ایجاد طبقات چوبی به طور مغز گریز و تشکیل طبقات آبکش شکل مغز گریزصورت می پذیرد. طبقات چوبی و آبکشی را که در اثر فعالیت کامبیوم ایجاد می‌شوند بافت های ثانویه می‌نامند و این دوره رویش را رویش ثانویه می گویند. رویش ثانویه درخت تا پایان عمر آن ادامه دارد.

قسمت اعظمی از چوب توسط سلولهای طولی که در ساقه درخت قرار گرفته اند تشکیل شده است بزرگترین سلول های شناسایی شده در گونه‌های نظیر بلوط ماهاگونی وجود دارند

با چشم غیر مسلح قابل رویت میباشد و این در حالی است که در اکثر گونه ها این سلول ها بسیار کوچک بوده به طوری که بدون میکروسکوپ قابل شناسایی نمی باشند.

اشعه چوبی

گروهی از سلول ها در چوب پراکنده می باشند ،که در جهت عمود بر ساقه درخت از مغز به سمت پوست قرار گرفته‌اند و به اشعه چوبی معروفند. اشعه های چوبی وظیفه انتقال شیره گیاهی در جهت عرضی را بر عهده دارند و بعضی از سلولهای آنها توانایی ذخیره واحد های کربوهیدرات مورد نیاز دیگر سلول ها (مانند سلول های تازه تشکیل شده در طی رشد) را دارند. اندازه اشعه های چوبی مطابق با محتویات سلول های آنها متفاوت است به هر ترتیب بسیار کوچک بوده و در اکثر گونه ها به جز راش و بلوط قابل مشاهده نمی باشند.

رشد عرضی درخت

اجتماع سلول هایی با وظیفه و نوع مشابه، بافت را به وجود می‌آورند ،چوب و پوست به دلیل اینکه یک باره به وجود آمده و بالغ می گیرند و قادرند شکل و اندازه خود را حفظ نمایند از بافت های پایدار می باشند. سلول های به وجود آمده از بافت های مولد( بافت های مریستمی) قابلیت تقسیم به سلولهای جدید را دارند. رشد این سلولها در بخش های خود سبب رشد درخت می گردد. سلول های مغز در مرکز ساق با افزایش رشد به وسیله مریستم های انتهایی در طول درخت امتداد می یابند. تمام رشد عرضی درخت در نتیجه فعالیت مولد بخش کامبیوم به وسیله مریستم جانبی میباشد.

فتوسنتز

درخت دارای فعالیت های داخلی پویایی در طی فصل رشد خود است آب از طریق خاک و به وسیله ریشه وارد درخت شده واز بین سلول های چوب به سمت برگها بالا میرود ،قسمت اعظمی از آب جذب شده توسط درخت از طریق تبخیر در سطوح برگ ها از آن خارج می گردد ،این تعرق سبب خنک شدن برگ ها می گردد. بعلاوه برگها مکانی برای یک عمل بسیار جالب به نام فتوسنتز هستند.که در آن آب به دست آمده از خاک با دی اکسید کربن موجود در اتمسفر در حضور کلروفیل و انرژی به دست آمده از نور خورشید به نوع کاتالیزور ترکیب می شود.

۱_۵.حلقه های رویش

فعالیت کامبیوم تا مدتی که درخت در حالت سلامت بوده و شرایط محیطی مناسب باشد، ادامه می‌یابد. در شرایط آب و هوایی معتدل مانند شمال ایران، حلقه های سالانه شامل فصل رشد و فصل خواب می‌شوند. سلول های چوب در اکثر درختان به صورت لایه های رشد نسبتاً مشابه ای، قابل مشاهده می باشند که به آنها حلقه های رویش و یا حلقه های سالانه می‌گویند. این حلقه ها در نتیجه شرایط نا یکسان رشد ،دارای ابعاد و ویژگی های متفاوتی در گونه های مختلف می باشد. با بررسی ضخامت ابعاد و یا پراکندگی انواع مختلف ساختار سلول می توان تمایز بین حلقه های رشد در گونه‌های به خصوص را تعیین نمود.

۱_۶.چوب پایان،چوب آغاز،چوب بهاره وچوب تابستانه

پس ازاینکه روش پیدایش طبقات بافت چوبی روشن شد، یک مقطع عرضی از چوب را در زیر میکروسکوپ مورد مطالعه قرار میدهیم. مطالعه این مقطع نشان می دهد که قسمتی از یک طبقه بافت چوبی یک حلقه سالانه که در ابتدای دوره رویش توسط کامبیوم به وجود می‌آید به واسطه جریان زیاد آب دارای سلولهای با حفره سلولی بزرگ و غشا نازک می باشند و رنگ مجموعه این قسمت روشن به نظر می آید، که آن را چوب آغاز یا چوب بهاره می گویند. ولی قسمت دیگر یک طبقه بافت چوبی که در پایان دوره رویش آغاز می گردد، به واسطه نقصان جریان آب دارای حفره سلولی تنگ و غشای ضخیم می باشدو رنگ مجموعه این قسمت اغلب تیر تر از چوب آغاز به نظر می رسد و آن را چوب پایان یا چوب تابستانه می‌خوانند که تمایز چوب آغاز و پایان در (شکل ۱_۴) کاملاً مشخص می باشد.

در جنگل های مناطق استوایی

در جنگل های مناطق استوایی که در تمام مدت سال حرارت و رطوبت مطلوب جهت رشد گیاه وجود دارد، آغاز و پایان دوره رویش گیاهی بستگی به شروع و پایان باران های استوایی داشته و در این مناطق ممکن است در عرض یک سال چندین لایه چوب آغاز و پایان به وجود آید، که به هیچ وجه معرف سن درخت نخواهد بود.
ولی در مناطق معتدله، که دوره رویش اغلب در فصل بهار آغاز می گردد و در اواخر تابستان پایان می پذیرد به جای دوره رویش اصطلاح دوره رویش سالیانه را به کار می‌برند و در این صورت به جای اصطلاح چوب آغاز و چوب پایان به ترتیب اصطلاحات چوب بهاره و چوب تابستان استعمال می شود.

طبقه سالانه

در ضمن یک طبقه بافت چوب را، که در یک دوره رویش سالیانه به وجود می‌آید یک طبقه سالانه می‌گویند و چوب بین چوب تیره رنگ تابستانه سال گذشته و چوب روشن سال جدید یک حد مشخص دیده می‌شود این حد را دایره سالانه می خوانند، که با شمردن طبقات یا دوایر سالانه می توان سن درخت مناطق معتدل را تشخیص داد ولی در مورد درختان مناطق استوایی چون آغاز و پایان دوره رویش بستگی به وضع بارندگی در طول سال دارد و ممکن است شدت بارندگی در سال چندین بار تکرار گردد، اصطلاحات فوق بدون ذکر کلمه سالیانه استعمال می‌شود و به طوری که گفته شد با شمارش دوایر مناطق استوایی نمی توان سن آنها را به دست آورد .

علم گاه شناسی

در این مورد متوسط تعداد دوایری را که در یک سال در یک گونه به خصوص به وجود می آید،اندازه گیری کرده و با استفاده از اطلاعات هواشناسی و اقلیم شناسی سن درخت را اندازه گیری می کنند و همچنین می توان تمام اتفاقاتی را که در دوران زندگی درخت در پیرامون آن انجام گرفته مشخص نمود و حتی امروزه در بعضی از مناطق می توانند از این طریق امکان وقوع زلزله را نیز در آینده پیش‌بینی نمایند این علم امروزه به علم گاه شناسی معروف است.

۱_۷.دوایرنادرست

در بعضی از درختان مناطق معتدله در یک دوره رویش سالیانه چند دایره رویش دیده می‌شود که آنها را دوایر رویش نادرست می گویند در صورتی که طبقه رویش سالیانه فقط شامل یک دایره نادرست باشد آن را دایره مضاعف می گویند اگر چند دایره نادرست وجود داشته باشد آن را چند دایره می خوانند

علل ایجاد دوایر نادرست بسیار زیاد است ولی مهمترین عوامل عبارتند: از سرمای دیررس بهاره که به طور موقت باعث از بین رفتن برگ ها می شوند.

از بین رفتن برگ ها به واسطه حمله حشرات و قارچ ها، ظهور یک دوره خشکی پس از بارندگی شدید (به خصوص هنگامی که در موقع بارندگی حرارت مطلوب برای رویش درخت موجود می باشد)
و بالاخره تجدید فعالیت رویش در اواخر تابستان و اوایل پاییز در اثر گرمای بی موقع در بین چوب های ایران دوایر نادرست به خصوص درختانی از قبیل ارس و زربین دیده می‌شود، که ممکن است در برآورد سال این درختان اشتباهات زیادی به وجود آورد. معمولاً در تابستان های بسیار خشک مناطق استپی ایران  مانتدکرج،احتمال تشکیل دوایر نادرست زیاد است.

۸_۱.دوایربریده

در برخی از موارد چوب درختان کهنسال یا درختانی که در شرایط مساعد زیستن می کنند و به خصوص آنهایی که تاج یک طرف دارند دوایر دیده می‌شود که منقطع می باشد .عوامل مختلفی در بروز این امر دخالت دارند ولی یکی از مهمترین آنها این است که ،در بعضی شرایط ممکن است که به واسطه نرسیدن غذای کافی به کامبیوم سلول ها برای یک یا چند فصل به حالت خفته باقی می مانند و مجدداً به فعالیت خود ادامه می‌دهند در این صورت مشاهده می‌شود که در بعضی نقاط مقطع درخت، یک یا چند دایره به هم پیوسته است.

۱_۹.چوب درون وچوب برون

در درختان جوان وظیفه طبقات چوب، بالا بردن آب( شیره خام) توسط آوندها یا تراکئید ها همچنین استقامت ساقه درخت می باشد. بخشی از چوب که اطراف چوب درون (در صورت وجود) را در بر گرفته و تا پوست زنده ادامه دارد را چوب برون می نامند. سلول های این بخش از چوب در تنه درخت سرپا زنده‌اند و نقش هدایت آب و املاح را بر عهده دارند. در گونه هایی که چوب درون آنها با تأخیر تشکیل می شود ،مقطع عرضی آنها از نظر رنگ و مقدار رطوبت تفاوتی را نشان می دهد، از این رو آنها را به عنوان گونه‌هایی چوب برونی مشخص میکنند

به بخش دربرگیرنده مغز که اغلب به رنگ تیره بوده و از چوب برون با رنگ روشن متمایز است و هیچ سلول زنده ای در آن وجود ندارد، چوب درون گفته می شود. چوب درون هنگامی آغاز می‌شود که پهنای چوب برون مورد نیاز به وجود آمده باشد و به شرایط خاک ،اقلیم ،محل استقرار درخت و نوع گونه بستگی دارد. رنگ های چوب درون به عنوان عامل شناسایی گونه های چوبی مورد استفاده قرار می گیرند.

وزن مخصوص

به طور کلی چوب درون به واسطه آن که سلولهای آن با مواد (استخراجی مانند: رزین ،صمغ، تانن )مختلف آغشته شده است دارای وزن مخصوص بیشتر( با تساوی درصد رطوبت چوب ،زیرا چوب برون اغلب دارای رطوبت بیشتری است و گاهی ممکن است از چوب درون سنگین تر باشد) و رنگ تیره تری نسبت به چوب برون است.

خاصیت ضد قارچ و حشره گریز

بعلاوه وجود این مواد استخراجی در چوب درون سبب گردیده تا این قسمت از چوب دارای خاصیت ضد قارچ و حشره گریز شود در صورت تساوی رطوبت،مقاومت الکتریکی چوب درون و چوب برون یکسان است .
در این صورت بین چوب درون و چوب برون از لحاظ غشا فرقی نخواهد بود ولی چوب برون دارای آب (شیره خام )بیشتری است، در صورتی که چوب تر موردآزمایش قرار گیرد ممکن است چوب برون دارای مقاومت کمتری باشد ولی گاهی استثنائاتی هم وجود دارد چنان که با تساوی شرایط و رطوبت چوب برون اقاقیا از چوب درون آن مقاومت کمتری دارد.

اختلاف رنگی

در بعضی از درختان چوب برونی هرچند قسمت میانی ساقه از نظر فیزیولوژیکی مرده است ،ولی اختلاف رنگی با چوب برون نشان می دهد مانند چوب راش و ممرز.

در بعضی از درختان مانند راش و غیره که چوب درون آن رنگی نمی شود و ازظاهر نمی توان چوب درون آنها را تشخیص داد، گاهی در مغز ساقه قسمت به رنگ های سبز خاکستری یا قهوه ای مایل به قرمز دیده می شود که ظاهراً در اثر حمله قارچ ها به وجود می آید و این قسمت به نام چوب درون کاذب و یا دل قرمزی نامیده می شود، که در تولید مصنوعات چوبی از این گونه با ارزش، اهمیت خاصی دارد.

نوشته ساختمان چوب اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.

چوب یکی از اولین موادی است که به طور طبیعی و فراوان در دسترس بشر قرار داشته و از مهمترین مصالح ساختمانی تمدن انسانی به شمار می‌رود.
باید دانست که نه تنها نوع بشر به سابقه هوش و فراست خویش پایه تمدن خود را بر روی چوب استوار ساخته است بلکه شمار بسیاری از جانوران
روی زمین نیز به حکم غریزه از این ماده مفید طبیعت بهره مند شده اند و امروز هم زندگی تعداد کثیری از مخلوقات کره خاکی بستگی کامل به چوب دارد.

آشنای نمودن انسان های قدیم و ادوات مناسب جهت تبدیل این جسم به طوری که تاریخ نشان می دهد مصرف آن را محدود ساخته بود.
ولی با پیشرفت زندگی و امکانات بهتر تبدیل چوب به صورت های مختلف هر چه بیشتر توسعه یافته است .

در کنار دریاچه های سوئیس

در کاوش های باستانی در کنار دریاچه های سوئیس ساووآ در حوزه آلپ ایتالیا و بسیاری از نقاط دیگر که در گذشته در آب قرار داشتند،
پایه های چوبی خانه های شناور مربوط به دوران پارینه سنگی نوسنگی و عصر آهن هنوز به دست می‌آید که نشانه قدمت استفاده
از چوب در ساختمان وسایل کار و منزل می باشد ،و نشان می دهد که انسان قدیم چوب را به شکل خیلی ابتدایی به خصوص برای پایه
و پوشش پناهگاه خود به کار می‌بردند .و جالب اینکه هنوز هم در بعضی نقاط جهان مثل اقیانوسیه و مالاکا خانه های شناور
در آب توسط بومی ها به همان صورت های ابتدایی ساخته میشود.

یک نظر کوتاه به موزه علوم طبیعی لندن

با یک نظر کوتاه به موزه علوم طبیعی لندن آشکار می‌گردد که بشر حدود10000 سال قبل با نیزه چوبی به شکار می پرداخت.
و به وسیله تنه درختان از رودها عبور می‌کرده و نزدیک به ۵۰۰۰ سال قبل در اروپای شمالی استفاده از قایق ها و سورتمه های
چوبی متداول بوده است.

طبیعی است که تکامل صنایع چوب وابستگی خاصی به وضع و درجه ترقی اجتماعات مختلف انسانی
و دسترسی ملت‌ها به منابع چوب داشته است ولی در حقیقت درخشندگی صنایع چوب را میتوان در مصر باستان جستجو نمود.

در کتاب های مذهبی نیز به استفاده از چوب ها اشاره بسیار شده است به طوری که حضرت نوح کشتی خود را با چوب کیک ساخته بود
و به حضرت موسی وحی شد که فرامین الهی را در جعبه ای از چوب شیطم که اقاقیا می باشد قرار دهد و در دوره ماقبل تاریخ مصر از ظهور انسان
در دره نیل تا3200 سال قبل از میلاد مسیح و به خصوص در دوره انئولی تیک (عصر حجر جدید) مصری ها راه استفاده از چوب را به خوبی می‌دانستند
و در این دوره رودخانه های خود را برای دفاع با نرده های چوبی محافظت می نمودند .

در دوره گوتیک (دوره استعمال سنگ)

در دوره گوتیک (دوره استعمال سنگ)صنایع مربوط به چوب ترقی شایانی نموده و در این عصرساختن تخت خواب ها و تابلوهای چوبی رایج بوده
و حتی در همین دوره از قطعات مسی برای ساختن ابزارهای ساده نجاری استفاده شده است تا اینکه در زمان پادشاهان تین ترقی و رونق صنایع چوبی
به حدی رسید که از جمله تشریفات دربار پادشاهان از ساعت چوبی سلطنتی و چوب دست فرماندهی بوده و به علاوه در کاخ‌های سلطنتی
درب های بزرگی تعبیه شده که چارچوب های آن را از تیر های بزرگ می ساختند.

تاریخ مصر

ولی از آنجایی که در مورد تاریخ مصر مدارک و شواهد کافی در دست است از اسناد موجود نشان می‌دهد که صنایع چوب در مصر باستان
چنان توسعه داشته است که تخت توتان خامون که یکی از فراعنه بزرگ مصر بوده از چوب آبنوس ساخته شده بود و حکاکی یک تصویر
بر روی چوب افرا حدود 4200 سال قبل نشان از اهمیت بالای چوب برای طبقات مختلف مردم آن زمان را نشان می‌دهد .

امپراتوری روم

در امپراتوری روم نیزصنایع چوب قدر و منزلتی بس شایان داشته است و حتی می‌توان گفت که رومی ها از اصول جنگلداری و به خصوص
احداث جنگلهای شاخ زاد برای تهیه چوب جهت دار بست مو کاری و تولید سوخت اطلاع کامل داشتند.  مدارک تاریخی نشان می‌دهد که صنعت روکش سازی
که از مصر به بابل و آسور و از آنجا به روم قدم گذاشته بود به قدری اهمیت داشت که در حدود ۶۳ ق.م گرامی ترین وسیله زینتی امپراتور روم را یک میز
روکش سازی زیبا تشکیل می داد که قیمتی برای آن متصور نبوده.

 پس از میلاد مسیح

پس از میلاد مسیح نیز صنعت چوب در اروپا رو به توسعه می گذارد چنانکه در ۱۷۰۰ سال قبل رومی‌ها کشتی های چوبی بسیار بزرگ می ساختند
که از آن برای حمل گندم از مصر استفاده می نمودند.  به تدریج صنایع کشتی‌سازی چنان ترقی یافته که اقوام وایکینگ علت پیروزی خود را داشتن کشتی های مجهز
و محکم می دانستند که از چوب های بلوط ساخته شده بود.

تاریخچه استفاده از چوب در ایران

از مطالعاتی که در آثار تاریخی موجود در ایران به دست آمده نشان می‌دهد مردمان بومی ایران که قرن ها قبل از مهاجرت آریایی ها در ایران می زیستند،
در حدود 4200 سال قبل از میلاد مسیح چوب را در کلبه سازی خود به کار می‌بردند. چوب در دوران ساسانی در ساخت آلات موسیقی مورد استفاده قرار می‌گرفت
و سازهای از قبیل چنگ و عود را ازچوب می ساختن .

اولین ماشین چوب بری

از زمان شروع قرون معاصر حدود ۳۰۰ سال پیش صنایع چوب عصر جدیدی آغاز کرد و سرانجام در سال ۱۸۰۸ در انگلستان اولین ماشین چوب بری
که شامل یک اره تسمه ای بود که در پیرامون دو گردون میچرخید ساخته شد. تدریجا در سایر نقاط صنعتی اروپا این روش معمول گردید
از این تاریخ چهره تبدیل چوب در جهان عوض شد و چوب درختان قطور به‌سرعت به قطعات نازک برای مصارف مختلف قابل تبدیل شد و استفاده از چوب ابعاد عظیم و متنوع پیدا کرد.

نیروی برق و سیستم تلگراف

با کشف نیروی برق و سیستم تلگراف ارتباط نقاط دور با یکدیگر و انتقال انرژی مشکل ایجاد می کرد. که این بار نیز تیر چوبی حامل سیم تنها
راه حل به شمار می رفت به طوری که در اوایل قرن نوزدهم مصرف تیر ارتباطات به طور بیشماری بالا رفت.

خطوط قطار

مصرف چوب به عنوان تکیه گاه (تراورس) خطوط قطار (ریل) استفاده دیگری است که اهمیت چوب را در انتقال انسان ها در خشکی ها بازگو می کند.
به علاوه ساختن انواع و اقسام محفظه های متحرک چوبی مثل واگن اتاق ماشین قطار و اتومبیل هر یک بازگو کننده نقش چوب در تکامل تمدن انسان ها می باشد
که تا حال حاضر همچنان برقرار است.

همانطور که صنایع چوب با پیدایش ماشین اره در اروپا تحول تازه یافت در سایر نواحی دنیا به مرور زمان دستگاه های دستی
تبدیل چوب به ماشین های پیشرفته تر تغییر یافت . در ایران نیز ابتدا چوب بری ها و سپس سایر کارخانه های تبدیل چوب مثل کبریت سازی تخته چندلایه
سازی فیبرسازی تخته خرده چوب (نئوپان) سازی تخته فیبر با دانسیته متوسط ،کاغذ سازی ،مقوا سازی و امروز کارخانه های تولید فراورده های مرکب مانند
چوب پلاستیک و چوب سیمان سازی و غیره آغاز به کار کردند.

نوشته تاریخچه استفاده از چوب اولین بار در سه تار ظفر. پدیدار شد.